原始モンゴル語
Urmongolisch
Mongolisch (Ur-)
Urmongolisch (Proto-Mongolic) ist der rekonstruierte gemeinsame Vorfahre aller mongolischen Sprachen, einschließlich Chalcha-Mongolisch, Burjatisch, Kalmückisch-Oiratisch, der innermongolischen Varietäten, Dagur sowie der Qinghai-Gansu-Gruppe (Monguor, Bonan, Dongxiang u. a.). Konventionell datiert auf das 5.–10. Jahrhundert auf der mongolischen Hochebene, unmittelbar vor dem Aufstieg des Mongolischen Reiches und dem Mittelmongolischen. Die Rekonstruktion stützt sich auf die 'Geheime Geschichte der Mongolen', ʼPhags-pa-Materialien, sino-mongolische Glossare und den Vergleich moderner mongolischer Sprachen, in der Notation von Janhunen (2003) und Nugteren (2011); Beispiele mit Sternchen: *nike(n) 'eins', *naran 'Sonne', *mori(n) 'Pferd', *kümün 'Mensch'. Das auslautende -n steht konventionell in Klammern, da es nur in bestimmten morphologischen Kontexten erscheint.
Wo die Sprache gesprochen wird
Lesungen der Han-Zeichen in Urmongolisch
| Schriftzeichen | Bedeutung | Lesung | Form | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*ɡurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 石 | stone | *cilaxun | /*tʃilaxun/ | |
| 鐵 | iron | *temür | /*temyr/ | |
| 雪 | snow | *casun | /*tʃasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 蛇 | snake | *mogai | /*moɣaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 雞 | chicken | *takixa | /*takixa/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 豬 | pig | *gakai | /*ɡakaj/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 鼻 | nose | *kamar | /*kamar/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 牙 | tooth | *sidün | /*sidyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 女 | woman | *eme | /*eme/ | |
| 門 | door, gate | *exüden | /*exyden/ | |
| 年 | year | *hon | /*hon/ | |
| 生 | live, be born | *töre- | /*tœre-/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 飛 | fly | *nis- | /*nis-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 知 | know | *mede- | /*mede-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 白 | white | *cagaxan | /*tʃaɣaxan/ | |
| 黑 | black | *kara | /*kara/ | |
| 紅 | red | *hulaxan | /*hulaxan/ | |
| 黃 | yellow | *sira | /*sira/ | |
| 青 | blue-green | *köke | /*kœke/ | |
| 綠 | green | *noguxan | /*noɣuxan/ | |
| 灰 | grey; ash | *hünesün | /*hynesyn/ | |
| 大 | big | *yeke | /*jeke/ | |
| 多 | many, much | *olan | /*olan/ | |
| 長 | long | *urtu | /*urtu/ | |
| 遠 | far | *kola | /*kola/ | |
| 熱 | hot | *kalaun | /*kalaun/ | |
| 冷 | cold | *küyitün | /*kyjityn/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 我 | I, me | *bi | /*bi/ | |
| 你 | you | *ci | /*tʃi/ | |
| 無 | not have, without | *ügei | /*yɣej/ | |
| 不 | not | *ese | /*ese/ |
Quellen
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
Han-Lesungen im Vergleich
Verglichen mit verwandten Sprachen: Mongolisch (Ur-)
| Schriftzeichen | Urmongolisch | Urtungusisch | Kitanisch | Urjaponisch | Urkoreanisch | Ur-Hmong-Mien | Jurchen |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | *əmun /*əmun/ | am /am/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | *ʔɨ /*ʔɨ/ | emu /emu/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | *dʒuər /*dʒuər/ | jur /dʒur/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | juwe /dʑuwe/ |
| 三 | *gurba(n) /*ɡurban/ | *ilan /*ilan/ | hur /hur/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *pjɔu /*pjɔu/ | ilan /ilan/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | *dügin /*dyɡin/ | dur /dur/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *plei /*plei/ | duin /duin/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | tau /tʰau/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | *prja /*prja/ | sunja /sundʑa/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | nil /nil/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *kruk /*kruk/ | ninggun /niŋɡun/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | *nadan /*nadan/ | dolo /dolo/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | *djuŋH /*djuŋH/ | nadan /nadan/ |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | — | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *jat /*jat/ | jakūn /dʑakɯn/ |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | *xəgün /*xəɡyn/ | is /is/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | uyun /ujun/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | par /par/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | juwan /dʑuwan/ |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | *abka /*abka/ | teŋri /tʰeŋri/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | abka /abka/ |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | *na /*na/ | — | — | *tʌh /*tʌh/ | — | na /na/ |
| 日 | *naran /*naran/ | *siun /*siun/ | nair /nair/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | šun /ʃun/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | *bēga /*beːɡa/ | sair /sair/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | *hlaH /*hlaH/ | biya /bija/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | *xada /*xada/ | ula /ʊla/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | — | alin /alin/ |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | *lāmu /*laːmu/ | — | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | mederi /mederi/ |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | *mū /*muː/ | us /ʊs/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | muke /muke/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | gal /ɡal/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *douX /*douX/ | tuwa /tuwa/ |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | *mō /*moː/ | — | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | moo /moː/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | *na /*na/ | — | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | *N-təu /*N-təu/ | boihon /boixon/ |
| 石 | *cilaxun /*tʃilaxun/ | *dʒola /*dʒola/ | — | *isoi /*isoi/ | — | *-ʔrəu /*-ʔrəu/ | — |
| 鐵 | *temür /*temyr/ | *sele /*sele/ | — | — | — | — | sele /sələ/ |
| 雪 | *casun /*tʃasun/ | *ximansa /*ximansa/ | — | *joki /*joki/ | — | — | imanggi /imaŋɡi/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | *xuker /*xuker/ | — | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | ihan /ixan/ |
| 蛇 | *mogai /*moɣaj/ | *müikī /*myikiː/ | — | — | — | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | meihe /meixe/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | *murin /*murin/ | mori /mori/ | *uma /*uma/ | — | *mjænB /*mjænB/ | morin /morin/ |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | *pitunsi /*pitunsi/ | — | *juŋ /*juŋ/ | honin /xonin/ |
| 雞 | *takixa /*takixa/ | *tiaku /*tiaku/ | — | — | — | *Kəi /*Kəi/ | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | *ŋinda /*ŋinda/ | — | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *qluwX /*qluwX/ | indahūn /indaxɯn/ |
| 豬 | *gakai /*ɡakaj/ | *ulgian /*ulɡian/ | — | — | — | — | ulgiyan /ulɡijan/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | *gasa /*ɡasa/ | — | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | *m-nɔk /*m-nɔk/ | gasha /ɡaʃa/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | *nimaka /*nimaka/ | — | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ | nimaha /nimaxa/ |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | *dil /*dil/ | — | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | *S-phreiX /*S-phreiX/ | uju /udʑu/ |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | *jāsa /*jaːsa/ | — | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | yasa /jasa/ |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | *sēn /*seːn/ | — | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *mbræu /*mbræu/ | šan /ʃan/ |
| 鼻 | *kamar /*kamar/ | — | — | *pana /*pana/ | — | *mbru̯iH /*mbru̯iH/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | *amŋa /*amŋa/ | — | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | angga /aŋɡa/ |
| 牙 | *sidün /*sidyn/ | *xǖkte /*xyːkte/ | — | *pa /*pa/ | — | *hmjinX /*hmjinX/ | weihe /weixe/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | *mēwan /*meːwan/ | — | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | niyaman /niaman/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | *ŋāla /*ŋaːla/ | — | *ta /*ta/ | *son /*son/ | *-bɔuX /*-bɔuX/ | gala /ɡala/ |
| 足 | *köl /*kœl/ | *bəgdi /*bəɡdi/ | — | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | bethe /betxe/ |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | *sēksə /*seːksə/ | — | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ | senggi /səŋɡi/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | *uldʒə /*uldʒə/ | — | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *NGej /*NGej/ | yali /jali/ |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | *niama /*niama/ | ku /kʰu/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *lan /*ʔja/ | niyalma /njalma/ |
| 女 | *eme /*eme/ | — | — | — | — | — | — |
| 門 | *exüden /*exyden/ | *örke /*œrke/ | — | *to /*to/ | — | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | uce /utɕe/ |
| 年 | *hon /*hon/ | *aniganī /*aniɡaniː/ | — | *təsi /*təsi/ | — | *hɲu̯əŋH /*hɲu̯əŋH/ | aniya /anja/ |
| 生 | *töre- /*tœre-/ | *baldi- /*baldi-/ | — | *nar- /*nar-/ | — | — | banji- /bandʑi-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *jabu- /*jabu-/ | — | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | *n-mʉŋ(X) /*n-mʉŋ(X)/ | yabu- /jabu-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | *əmə- /*əmə-/ | — | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | *daj /*daj/ | ji- /dʑi-/ |
| 去 | *od- /*od-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | — | *ka- /*ka-/ | — | gene- /ɡənə-/ |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | *tuksa- /*tuksa-/ | — | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | suju- /sudʑu-/ |
| 飛 | *nis- /*nis-/ | — | — | *tənp- /*tənp-/ | — | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | *təgə- /*təɡə-/ | — | *wo- /*wo-/ | *anc- /*ants-/ | — | te- /te-/ |
| 立 | *bos- /*bos-/ | *ili- /*ili-/ | — | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | ili- /ili-/ |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | *ičə- /*itʃə-/ | — | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | *bu̯ət /*bu̯ət/ | sabu- /sabu-/ |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | *dōldi- /*doːldi-/ | — | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | *hnəumX /*hnəumX/ | donji- /dondʑi-/ |
| 知 | *mede- /*mede-/ | — | — | *sir- /*sir-/ | — | *pei /*pei/ | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | *dʒəp- /*dʒəp-/ | — | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | — | je- /dʑe-/ |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | *umī- /*umiː-/ | — | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | omi- /omi-/ |
| 白 | *cagaxan /*tʃaɣaxan/ | — | — | *siro- /*siro-/ | — | — | — |
| 黑 | *kara /*kara/ | *sakalīn /*sakaliːn/ | — | *kuro /*kuro/ | — | — | sahaliyan /saxalijan/ |
| 紅 | *hulaxan /*hulaxan/ | *pula /*pula/ | — | — | — | — | fulgiyan /fulɡijan/ |
| 黃 | *sira /*sira/ | — | — | *koi /*koi/ | — | — | — |
| 青 | *köke /*kœke/ | — | — | — | — | — | — |
| 綠 | *noguxan /*noɣuxan/ | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | — | — | — | — | — |
| 灰 | *hünesün /*hynesyn/ | — | — | — | — | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — |
| 大 | *yeke /*jeke/ | *amban /*amban/ | — | — | — | *hljo /*hljo/ | amba /amba/ |
| 多 | *olan /*olan/ | *geren /*ɡeren/ | — | *əpə /*əpə/ | — | — | — |
| 長 | *urtu /*urtu/ | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | — | *nanka /*nanka/ | — | *ntauX /*ntauX/ | golmin /ɡolmin/ |
| 遠 | *kola /*kola/ | *gora /*ɡora/ | — | *təpə /*təpə/ | — | *qʷuw /*qʷuw/ | — |
| 熱 | *kalaun /*kalaun/ | — | — | — | — | — | — |
| 冷 | *küyitün /*kyjityn/ | — | — | *su⁽ⁿ⁾susi /*su⁽ⁿ⁾susi/ | — | *ʔnu̯ɔmH /*ʔnu̯ɔmH/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | *ugi /*uɡi/ | — | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | dele /dələ/ |
| 下 | *doxora /*doxora/ | *xərgi /*xərɡi/ | — | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | fejile /fəjilə/ |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | — | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | hashū /haʃɯ/ |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | *aŋān /*aŋaːn/ | — | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | ici /itɕi/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | *ntroŋ /*ntroŋ/ | dulin /dulin/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mats-/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒügün /*dʒyɡyn/ | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | dergi /dərɡi/ |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | wargi /warɡi/ |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | julergi /dʑulərɡi/ |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | amargi /amarɡi/ |
| 我 | *bi /*bi/ | *bi /*bi/ | — | — | — | — | bi /bi/ |
| 你 | *ci /*tʃi/ | *si /*si/ | — | — | — | *mu̯ei /*mu̯ei/ | ši /ʃi/ |
| 無 | *ügei /*yɣej/ | — | — | — | — | — | — |
| 不 | *ese /*ese/ | *e- /*e-/ | — | *na /*na/ | — | — | — |
Die interaktive Karte öffnen: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Teil von LangMap — einem Projekt zur Sprachvisualisierung. Dies ist eine statische, crawlbare Zusammenfassung; die interaktiven Karten bieten Ausspracheaudio, Filter und eine Globusansicht.
Erstellt von Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · LangMap Startseite