原始苗瑶語
Protohmong-mien
Hmong-Mien (proto)
Antepasado común reconstruido de las familias hmong (miao) y mien (yao). Hacia 2500 a. C. en la región del medio Yangtze. Ratliff (2010) reconstruye unas 600 raíces junto con un sistema de cuatro tonos (A B C D, aquí indicados con los superíndices H/X al estilo de Baxter). Varios numerales básicos (4, 5, 6) son préstamos tempranos del tibeto-birmano, mientras que los nombres de animales domésticos y plantas cultivadas evidencian un contacto extenso con el sinítico antiguo, lo que apunta al papel del PHM como sustrato del área cultural del bajo Yangtze.
Dónde se habla
Lecturas de caracteres han en protohmong-mien
| Carácter | Significado | Lectura | Forma | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *ʔɨ | /*ʔɨ/ | |
| 二 | two | *ʔu̯i | /*ʔu̯i/ | |
| 三 | three | *pjɔu | /*pjɔu/ | |
| 四 | four | *plei | /*plei/ | |
| 五 | five | *prja | /*prja/ | |
| 六 | six | *kruk | /*kruk/ | |
| 七 | seven | *djuŋH | /*djuŋH/ | |
| 八 | eight | *jat | /*jat/ | |
| 九 | nine | *N-ɟuə̯X | /*N-ɟuə̯X/ | |
| 十 | ten | *gju̯əpD | /*gju̯əpD/ | |
| 日 | sun | *hnu̯ɔiA | /*hnu̯ɔiA/ | |
| 月 | moon | *hlaH | /*hlaH/ | |
| 水 | water | *ʔu̯əm | /*ʔu̯əm/ | |
| 火 | fire | *douX | /*douX/ | |
| 木 | tree | *ntju̯əŋH | /*ntju̯əŋH/ | |
| 土 | soil | *N-təu | /*N-təu/ | |
| 石 | stone | *-ʔrəu | /*-ʔrəu/ | |
| 虎 | tiger | *tsjɔB | /*tsjɔB/ | |
| 龍 | dragon | *-roŋ | /*-roŋ/ | |
| 蛇 | snake | *ʔnaŋ | /*ʔnaŋ/ | |
| 馬 | horse | *mjænB | /*mjænB/ | |
| 羊 | sheep | *juŋ | /*juŋ/ | |
| 雞 | chicken | *Kəi | /*Kəi/ | |
| 犬 | dog | *qluwX | /*qluwX/ | |
| 鳥 | bird | *m-nɔk | /*m-nɔk/ | |
| 魚 | fish | *mbrəuX | /*mbrəuX/ | |
| 頭 | head | *S-phreiX | /*S-phreiX/ | |
| 目 | eye | *mu̯ɛjH | /*mu̯ɛjH/ | |
| 耳 | ear | *mbræu | /*mbræu/ | |
| 鼻 | nose | *mbru̯iH | /*mbru̯iH/ | |
| 口 | mouth | *ɲɟuj | /*ɲɟuj/ | |
| 牙 | tooth | *hmjinX | /*hmjinX/ | |
| 手 | hand | *-bɔuX | /*-bɔuX/ | |
| 血 | blood | *ntshjamX | /*ntshjamX/ | |
| 肉 | meat | *NGej | /*NGej/ | |
| 人 | person | *lan | /*ʔja/ | |
| 家 | home, family | *prəuX | /*prəuX/ | |
| 門 | door, gate | *gru̯eŋ | /*gru̯eŋ/ | |
| 飯 | cooked rice, meal | *hnrəaŋH | /*hnrəaŋH/ | |
| 錢 | money | *dzi̯en | /*dzi̯en/ | |
| 年 | year | *hɲu̯əŋH | /*hɲu̯əŋH/ | |
| 死 | die | *dəjH | /*dəjH/ | |
| 行 | go | *n-mʉŋ(X) | /*n-mʉŋ(X)/ | |
| 来 | come | *daj | /*daj/ | |
| 見 | see | *bu̯ət | /*bu̯ət/ | |
| 聞 | hear | *hnəumX | /*hnəumX/ | |
| 知 | know | *pei | /*pei/ | |
| 灰 | grey; ash | *tshju̯əiX | /*tshju̯əiX/ | |
| 大 | big | *hljo | /*hljo/ | |
| 長 | long | *ntauX | /*ntauX/ | |
| 長 | grow; elder | *n-tju̯ɛŋH | /*n-tju̯ɛŋH/ | |
| 老 | old | *qu̯oH | /*qu̯oH/ | |
| 遠 | far | *qʷuw | /*qʷuw/ | |
| 冷 | cold | *ʔnu̯ɔmH | /*ʔnu̯ɔmH/ | |
| 香 | fragrant | *ntaŋ | /*ntaŋ/ | |
| 中 | middle | *ntroŋ | /*ntroŋ/ | |
| 央 | center | *ntroŋ | /*ntroŋ/ | |
| 你 | you | *mu̯ei | /*mu̯ei/ | |
| 有 | have; there is | *n-mɛj | /*n-mɛj/ |
Fuentes
- Ratliff 2010
Lecturas han comparadas
Comparación con otras lenguas de la misma clasificación: Hmong-Mien (proto)
| Carácter | Protohmong-mien | Protojapónico | Chino de los Han | Protosinotibetano | Prototibeto-birmano | Protomongólico | Protoaustroasiático |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *ʔɨ /*ʔɨ/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *ʔi[t] /*ʔi[t]/ | *dyiək /*dyiək/ | — | *nigen /*niɡen/ | *muəjʔ /*muəjʔ/ |
| 二 | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | *puta /*puta/ | *ni[j]-s /*ni[j]-s/ | *nĭy /*nĭy/ | *g-nis /*g-nis/ | *qoyar /*qojar/ | *ɓaːr /*ɓaːr/ |
| 三 | *pjɔu /*pjɔu/ | *mi /*mi/ | *s.rum /*s.rum/ | *sɨm /*sɨm/ | *g-sum /*g-sum/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | *peːʔ /*peːʔ/ |
| 四 | *plei /*plei/ | *jə /*jə/ | *s.li[j]-s /*s.li[j]-s/ | *lĭy /*lĭy/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | *puənʔ /*puənʔ/ |
| 五 | *prja /*prja/ | *itu /*itu/ | *C.ŋˤaʔ /*C.ŋˤaʔ/ | *ŋāH /*ŋāH/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *tabu(n) /*tabun/ | — |
| 六 | *kruk /*kruk/ | *mu /*mu/ | *k.ruk /*k.ruk/ | *rŭk /*rŭk/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | *pruʔ /*pruʔ/ |
| 七 | *djuŋH /*djuŋH/ | *nana /*nana/ | *[tsʰ]i[t] /*[tsʰ]i[t]/ | *(s-)nĭt /*(s-)nĭt/ | *s-ni-s /*s-ni-s/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | *pɔh /*pɔh/ |
| 八 | *jat /*jat/ | *ja /*ja/ | *pˤret /*pˤret/ | *ryēt /*ryēt/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | *nayima(n) /*najiman/ | *tNɕaːm /*tɲcaːm/ |
| 九 | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *[k]uʔ /*[k]uʔ/ | *kwɨH /*kwɨH/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *yersü(n) /*jersyn/ | — |
| 十 | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | *təwə /*təwə/ | *t.[g]əp /*t.[g]əp/ | *k(ʰ)ĭp /*k(ʰ)ĭp/ | *ts(y)i(y) ⪤ *tsyay /*ts(y)i(y) ⪤ *tsyay/ | *harba(n) /*harban/ | — |
| 日 | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | *pi /*pi/ | *C.nik /*C.nik/ | *nĭy /*nĭy/ | *nəy /*nəy/ | *naran /*naran/ | *tŋiːʔ /*tŋiːʔ/ |
| 月 | *hlaH /*hlaH/ | *tukuy /*tukui/ | *[ŋ]ʷat /*[ŋ]ʷat/ | *(s-)lăH /*(s-)lăH/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *sara(n) /*saran/ | *kVcaːj /*kəcaːj/ |
| 水 | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | *mintu /*mintu/ | *s.turʔ /*s.turʔ/ | *tujʔ /*tujʔ/ | — | *usu(n) /*usun/ | *ɗaːk /*ɗaːk/ |
| 火 | *douX /*douX/ | *poy /*poi/ | *[qʷʰ]ˤəjʔ /*[qʷʰ]ˤəjʔ/ | *məj /*məj/ | *mey /*mey/ | *gal /*ɡal/ | *ʔuːs /*ʔuːs/ |
| 木 | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | *kəy /*kəi/ | *C.mˤok /*C.mˤok/ | *sĭŋ /*sĭŋ/ | *si(ŋ/k) /*si(ŋ/k)/ | *modu(n) /*modun/ | *ɟɕɨːʔ /*ɟcɨːʔ/ |
| 土 | *N-təu /*N-təu/ | *tuti /*tuti/ | *tʰˤaʔ /*tʰˤaʔ/ | *ƛăy /*ƛăy/ | *m-l(e/ə)y /*m-l(e/ə)y/ | *sirui /*siruj/ | *teːʔ /*teːʔ/ |
| 石 | *-ʔrəu /*-ʔrəu/ | *isoi /*isoi/ | *dAk /*dAk/ | — | *r-lu(ŋ/k) /*r-lu(ŋ/k)/ | *cilaxun /*tʃilaxun/ | *tmɔʔ /*tmɔʔ/ |
| 虎 | *tsjɔB /*tsjɔB/ | — | *qʰˤraʔ /*qʰˤraʔ/ | — | — | — | *klaːʔ /*klaːʔ/ |
| 龍 | *-roŋ /*-roŋ/ | — | *[mə]-roŋ /*[mə]-roŋ/ | — | *m-bru(ŋ/k) /*m-bru(ŋ/k)/ | — | — |
| 蛇 | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | — | *Cə.lAj /*Cə.lAj/ | *s-mrul /*s-mrul/ | *s-b/m-ruːl /*s-b/m-ruːl/ | *mogai /*moɣaj/ | *bsaɲ /*bsaɲ/ |
| 馬 | *mjænB /*mjænB/ | *uma /*uma/ | *mˤraʔ /*mˤraʔ/ | — | *s/m-raŋ /*s/m-raŋ/ | *mori(n) /*morin/ | — |
| 羊 | *juŋ /*juŋ/ | *pitunsi /*pitunsi/ | *ɢaŋ /*ɢaŋ/ | — | *g-ya(k/ŋ) /*g-ya(k/ŋ)/ | *honi(n) /*honin/ | — |
| 雞 | *Kəi /*Kəi/ | — | *kˤe /*kˤe/ | — | *k-rak /*k-rak/ | *takixa /*takixa/ | *ʔiər /*ʔiər/ |
| 犬 | *qluwX /*qluwX/ | *enu /*enu/ | *[k]ʷʰˤenʔ /*[k]ʷʰˤenʔ/ | — | *kʷəy /*kʷəy/ | *noxai /*noxaj/ | *cɔʔ /*cɔʔ/ |
| 鳥 | *m-nɔk /*m-nɔk/ | *təri /*təri/ | *tˤiwʔ /*tˤiwʔ/ | *waʔ /*waʔ/ | — | *sibawun /*sibaʊn/ | *ciːm /*ciːm/ |
| 魚 | *mbrəuX /*mbrəuX/ | *iwo /*iwo/ | *[ŋ]a /*[ŋ]a/ | *s-ŋja /*s-ŋja/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | *kaʔ /*kaʔ/ |
| 頭 | *S-phreiX /*S-phreiX/ | *kasira /*kasira/ | *[m-t]ˤo /*[m-t]ˤo/ | *tV-pu /*tV-pu/ | — | *terixün /*terixyn/ | *kduəl /*kduəl/ |
| 目 | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | *ma /*ma/ | *C.muk /*C.muk/ | *mjək /*mjək/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | *nidün /*nidyn/ | *mat /*mat/ |
| 耳 | *mbræu /*mbræu/ | *mimi /*mimi/ | *C.nəʔ /*C.nəʔ/ | *r-nəʔ /*r-nəʔ/ | *r-na /*r-na/ | *cikin /*tʃikin/ | *ktɔːr /*ktɔːr/ |
| 鼻 | *mbru̯iH /*mbru̯iH/ | *pana /*pana/ | *m-bi[t]-s /*m-bi[t]-s/ | — | *s-na ⪤ *s-naːr /*s-na ⪤ *s-naːr/ | *kamar /*kamar/ | *muːh /*muːh/ |
| 口 | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | *kutuy /*kutui/ | *kʰˤ(r)oʔ /*kʰˤ(r)oʔ/ | *mur /*mur/ | — | *aman /*aman/ | *miəŋʔ /*miəŋʔ/ |
| 牙 | *hmjinX /*hmjinX/ | *pa /*pa/ | *m-ɢˤ<r>a /*m-ɢˤ<r>a/ | *d-ŋa /*d-ŋa/ | *s-ŋya /*s-ŋya/ | *sidün /*sidyn/ | *məɲ /*məɲ/ |
| 手 | *-bɔuX /*-bɔuX/ | *ta /*ta/ | *n̥uʔ /*n̥uʔ/ | *tV-lak /*tV-lak/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | *gar /*ɡar/ | *tiːʔ /*tiːʔ/ |
| 血 | *ntshjamX /*ntshjamX/ | *ti /*ti/ | *m̥ˤik /*m̥ˤik/ | *swiʔ /*swiʔ/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *cisu(n) /*tʃisun/ | *mhaːm /*mhaːm/ |
| 肉 | *NGej /*NGej/ | *sisi /*sisi/ | *k.nuk /*k.nuk/ | — | *sya /*sya/ | *mika(n) /*mikan/ | *sɔc /*sɔc/ |
| 人 | *lan /*ʔja/ | *pitə /*pitə/ | *ni[ŋ] /*ni[ŋ]/ | *mĭ /*mĭ/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *kümün /*kymyn/ | *kmiː /*kmiː/ |
| 家 | *prəuX /*prəuX/ | *ja /*ja/ | *kˤra /*kˤra/ | *qim /*qim/ | *k-y(i/u)m /*k-y(i/u)m/ | — | *ɲaːʔ /*ɲaːʔ/ |
| 門 | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | *to /*to/ | *mˤə[r] /*mˤə[r]/ | *kam /*kam/ | *kam /*kam/ | *exüden /*exyden/ | — |
| 飯 | *hnrəaŋH /*hnrəaŋH/ | — | *bo[n]ʔ-s /*bo[n]ʔ-s/ | — | — | — | *puuŋ /*puuŋ/ |
| 錢 | *dzi̯en /*dzi̯en/ | — | *N-ts[a][n] /*N-ts[a][n]/ | — | — | — | — |
| 年 | *hɲu̯əŋH /*hɲu̯əŋH/ | *təsi /*təsi/ | *C.nˤi[ŋ] /*C.nˤi[ŋ]/ | — | *s-ni(ː)ŋ ⪤ *s-nik /*s-ni(ː)ŋ ⪤ *s-nik/ | *hon /*hon/ | *cnam /*cnam/ |
| 死 | *dəjH /*dəjH/ | *sin- /*sin-/ | *sijʔ /*sijʔ/ | *sij /*sij/ | *səy /*səy/ | — | *kceːt /*kceːt/ |
| 行 | *n-mʉŋ(X) /*n-mʉŋ(X)/ | *ik- /*ik-/ | *Cə-[g]ˤraŋ /*Cə-[g]ˤraŋ/ | — | — | *yabu- /*jabu-/ | *cuːr /*cuːr/ |
| 来 | *daj /*daj/ | *kə- /*kə-/ | *mə.rˤək /*mə.rˤək/ | — | — | *ire- /*ire-/ | — |
| 見 | *bu̯ət /*bu̯ət/ | *mi- /*mi-/ | *[k]ˤen-s /*[k]ˤen-s/ | *ken /*ken/ | — | *üje- /*ydʒe-/ | *jɔl /*jɔl/ |
| 聞 | *hnəumX /*hnəumX/ | *kik- /*kik-/ | *mu[n] /*mu[n]/ | — | *s-ta-s ⪤ *ta-n /*s-ta-s ⪤ *ta-n/ | *sonos- /*sonos-/ | *cmVŋ /*cmVŋ/ |
| 知 | *pei /*pei/ | *sir- /*sir-/ | *tre /*tre/ | *sjəj /*sjəj/ | *syey-s /*syey-s/ | *mede- /*mede-/ | *naŋ /*naŋ/ |
| 灰 | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — | *m̥ˤə /*m̥ˤə/ | *pla /*pla/ | *pla /*pla/ | *hünesün /*hynesyn/ | — |
| 大 | *hljo /*hljo/ | — | *lˤat-s /*lˤat-s/ | — | — | *yeke /*jeke/ | — |
| 長 | *ntauX /*ntauX/ | *nanka /*nanka/ | *Cə-[N]-traŋ /*Cə-[N]-traŋ/ | *s-riŋ /*s-riŋ/ | *s-r(i/u)ŋ /*s-r(i/u)ŋ/ | *urtu /*urtu/ | *ɟlɨːŋ /*ɟlɨːŋ/ |
| 長 | *n-tju̯ɛŋH /*n-tju̯ɛŋH/ | — | *traŋʔ /*traŋʔ/ | — | — | — | — |
| 老 | *qu̯oH /*qu̯oH/ | — | *C.rˤuʔ /*C.rˤuʔ/ | — | *r-ga /*r-ga/ | — | *Criːm /*Criːm/ |
| 遠 | *qʷuw /*qʷuw/ | *təpə /*təpə/ | *C.ɢʷanʔ /*C.ɢʷanʔ/ | — | *dzyaːl /*dzyaːl/ | *kola /*kola/ | *cŋaːjʔ /*cŋaːjʔ/ |
| 冷 | *ʔnu̯ɔmH /*ʔnu̯ɔmH/ | *su⁽ⁿ⁾susi /*su⁽ⁿ⁾susi/ | — | — | *m/s-glak ⪤ *m-glaŋ /*m/s-glak ⪤ *m-glaŋ/ | *küyitün /*kyjityn/ | *tkatʔ /*tkatʔ/ |
| 香 | *ntaŋ /*ntaŋ/ | — | *qʰaŋ /*qʰaŋ/ | — | — | — | — |
| 中 | *ntroŋ /*ntroŋ/ | *naka /*naka/ | *truŋ /*truŋ/ | — | *(t/d)uŋ ⪤ *(t/d)waŋ /*(t/d)uŋ ⪤ *(t/d)waŋ/ | *dumda /*dumda/ | — |
| 央 | *ntroŋ /*ntroŋ/ | — | *ʔaŋ /*ʔaŋ/ | — | — | — | — |
| 你 | *mu̯ei /*mu̯ei/ | — | — | *na-ŋ /*na-ŋ/ | *na-ŋ /*na-ŋ/ | *ci /*tʃi/ | *miːʔ /*miːʔ/ |
| 有 | *n-mɛj /*n-mɛj/ | *ar- /*ar-/ | *[ɢ]ʷəʔ /*[ɢ]ʷəʔ/ | — | *m-dzyaŋ /*m-dzyaŋ/ | — | — |
Abrir el mapa interactivo: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.
Creado por Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Inicio de LangMap