原始苗瑶語
Proto-hmong-mien
Hmong-Mien (proto)
Antenato comune ricostruito delle famiglie hmong (miao) e mien (yao). Intorno al 2500 a.C. nella regione del medio Yangtze. Ratliff (2010) ricostruisce circa 600 radici insieme a un sistema a quattro toni (A B C D, qui notati con apici H/X di tipo Baxter). Diversi numerali di base (4, 5, 6) sono prestiti precoci dal tibeto-birmano, mentre i nomi di animali domestici e piante coltivate rivelano un contatto esteso con il sinitico arcaico, evidenziando il ruolo del PHM come substrato nell'area culturale del basso Yangtze.
Dove si parla
Letture dei caratteri han in proto-hmong-mien
| Carattere | Significato | Lettura | Forma | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *ʔɨ | /*ʔɨ/ | |
| 二 | two | *ʔu̯i | /*ʔu̯i/ | |
| 三 | three | *pjɔu | /*pjɔu/ | |
| 四 | four | *plei | /*plei/ | |
| 五 | five | *prja | /*prja/ | |
| 六 | six | *kruk | /*kruk/ | |
| 七 | seven | *djuŋH | /*djuŋH/ | |
| 八 | eight | *jat | /*jat/ | |
| 九 | nine | *N-ɟuə̯X | /*N-ɟuə̯X/ | |
| 十 | ten | *gju̯əpD | /*gju̯əpD/ | |
| 日 | sun | *hnu̯ɔiA | /*hnu̯ɔiA/ | |
| 月 | moon | *hlaH | /*hlaH/ | |
| 水 | water | *ʔu̯əm | /*ʔu̯əm/ | |
| 火 | fire | *douX | /*douX/ | |
| 木 | tree | *ntju̯əŋH | /*ntju̯əŋH/ | |
| 土 | soil | *N-təu | /*N-təu/ | |
| 石 | stone | *-ʔrəu | /*-ʔrəu/ | |
| 虎 | tiger | *tsjɔB | /*tsjɔB/ | |
| 龍 | dragon | *-roŋ | /*-roŋ/ | |
| 蛇 | snake | *ʔnaŋ | /*ʔnaŋ/ | |
| 馬 | horse | *mjænB | /*mjænB/ | |
| 羊 | sheep | *juŋ | /*juŋ/ | |
| 雞 | chicken | *Kəi | /*Kəi/ | |
| 犬 | dog | *qluwX | /*qluwX/ | |
| 鳥 | bird | *m-nɔk | /*m-nɔk/ | |
| 魚 | fish | *mbrəuX | /*mbrəuX/ | |
| 頭 | head | *S-phreiX | /*S-phreiX/ | |
| 目 | eye | *mu̯ɛjH | /*mu̯ɛjH/ | |
| 耳 | ear | *mbræu | /*mbræu/ | |
| 鼻 | nose | *mbru̯iH | /*mbru̯iH/ | |
| 口 | mouth | *ɲɟuj | /*ɲɟuj/ | |
| 牙 | tooth | *hmjinX | /*hmjinX/ | |
| 手 | hand | *-bɔuX | /*-bɔuX/ | |
| 血 | blood | *ntshjamX | /*ntshjamX/ | |
| 肉 | meat | *NGej | /*NGej/ | |
| 人 | person | *lan | /*ʔja/ | |
| 家 | home, family | *prəuX | /*prəuX/ | |
| 門 | door, gate | *gru̯eŋ | /*gru̯eŋ/ | |
| 飯 | cooked rice, meal | *hnrəaŋH | /*hnrəaŋH/ | |
| 錢 | money | *dzi̯en | /*dzi̯en/ | |
| 年 | year | *hɲu̯əŋH | /*hɲu̯əŋH/ | |
| 死 | die | *dəjH | /*dəjH/ | |
| 行 | go | *n-mʉŋ(X) | /*n-mʉŋ(X)/ | |
| 来 | come | *daj | /*daj/ | |
| 見 | see | *bu̯ət | /*bu̯ət/ | |
| 聞 | hear | *hnəumX | /*hnəumX/ | |
| 知 | know | *pei | /*pei/ | |
| 灰 | grey; ash | *tshju̯əiX | /*tshju̯əiX/ | |
| 大 | big | *hljo | /*hljo/ | |
| 長 | long | *ntauX | /*ntauX/ | |
| 長 | grow; elder | *n-tju̯ɛŋH | /*n-tju̯ɛŋH/ | |
| 老 | old | *qu̯oH | /*qu̯oH/ | |
| 遠 | far | *qʷuw | /*qʷuw/ | |
| 冷 | cold | *ʔnu̯ɔmH | /*ʔnu̯ɔmH/ | |
| 香 | fragrant | *ntaŋ | /*ntaŋ/ | |
| 中 | middle | *ntroŋ | /*ntroŋ/ | |
| 央 | center | *ntroŋ | /*ntroŋ/ | |
| 你 | you | *mu̯ei | /*mu̯ei/ | |
| 有 | have; there is | *n-mɛj | /*n-mɛj/ |
Fonti
- Ratliff 2010
Letture han a confronto
Confronto con lingue della stessa classificazione: Hmong-Mien (proto)
| Carattere | Proto-hmong-mien | Proto-giapponico | Cinese degli Han | Proto-sino-tibetano | Proto-tibeto-birmano | Proto-mongolico | Proto-austroasiatico |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *ʔɨ /*ʔɨ/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *ʔi[t] /*ʔi[t]/ | *dyiək /*dyiək/ | — | *nigen /*niɡen/ | *muəjʔ /*muəjʔ/ |
| 二 | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | *puta /*puta/ | *ni[j]-s /*ni[j]-s/ | *nĭy /*nĭy/ | *g-nis /*g-nis/ | *qoyar /*qojar/ | *ɓaːr /*ɓaːr/ |
| 三 | *pjɔu /*pjɔu/ | *mi /*mi/ | *s.rum /*s.rum/ | *sɨm /*sɨm/ | *g-sum /*g-sum/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | *peːʔ /*peːʔ/ |
| 四 | *plei /*plei/ | *jə /*jə/ | *s.li[j]-s /*s.li[j]-s/ | *lĭy /*lĭy/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | *puənʔ /*puənʔ/ |
| 五 | *prja /*prja/ | *itu /*itu/ | *C.ŋˤaʔ /*C.ŋˤaʔ/ | *ŋāH /*ŋāH/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *tabu(n) /*tabun/ | — |
| 六 | *kruk /*kruk/ | *mu /*mu/ | *k.ruk /*k.ruk/ | *rŭk /*rŭk/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | *pruʔ /*pruʔ/ |
| 七 | *djuŋH /*djuŋH/ | *nana /*nana/ | *[tsʰ]i[t] /*[tsʰ]i[t]/ | *(s-)nĭt /*(s-)nĭt/ | *s-ni-s /*s-ni-s/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | *pɔh /*pɔh/ |
| 八 | *jat /*jat/ | *ja /*ja/ | *pˤret /*pˤret/ | *ryēt /*ryēt/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | *nayima(n) /*najiman/ | *tNɕaːm /*tɲcaːm/ |
| 九 | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *[k]uʔ /*[k]uʔ/ | *kwɨH /*kwɨH/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *yersü(n) /*jersyn/ | — |
| 十 | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | *təwə /*təwə/ | *t.[g]əp /*t.[g]əp/ | *k(ʰ)ĭp /*k(ʰ)ĭp/ | *ts(y)i(y) ⪤ *tsyay /*ts(y)i(y) ⪤ *tsyay/ | *harba(n) /*harban/ | — |
| 日 | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | *pi /*pi/ | *C.nik /*C.nik/ | *nĭy /*nĭy/ | *nəy /*nəy/ | *naran /*naran/ | *tŋiːʔ /*tŋiːʔ/ |
| 月 | *hlaH /*hlaH/ | *tukuy /*tukui/ | *[ŋ]ʷat /*[ŋ]ʷat/ | *(s-)lăH /*(s-)lăH/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *sara(n) /*saran/ | *kVcaːj /*kəcaːj/ |
| 水 | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | *mintu /*mintu/ | *s.turʔ /*s.turʔ/ | *tujʔ /*tujʔ/ | — | *usu(n) /*usun/ | *ɗaːk /*ɗaːk/ |
| 火 | *douX /*douX/ | *poy /*poi/ | *[qʷʰ]ˤəjʔ /*[qʷʰ]ˤəjʔ/ | *məj /*məj/ | *mey /*mey/ | *gal /*ɡal/ | *ʔuːs /*ʔuːs/ |
| 木 | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | *kəy /*kəi/ | *C.mˤok /*C.mˤok/ | *sĭŋ /*sĭŋ/ | *si(ŋ/k) /*si(ŋ/k)/ | *modu(n) /*modun/ | *ɟɕɨːʔ /*ɟcɨːʔ/ |
| 土 | *N-təu /*N-təu/ | *tuti /*tuti/ | *tʰˤaʔ /*tʰˤaʔ/ | *ƛăy /*ƛăy/ | *m-l(e/ə)y /*m-l(e/ə)y/ | *sirui /*siruj/ | *teːʔ /*teːʔ/ |
| 石 | *-ʔrəu /*-ʔrəu/ | *isoi /*isoi/ | *dAk /*dAk/ | — | *r-lu(ŋ/k) /*r-lu(ŋ/k)/ | *cilaxun /*tʃilaxun/ | *tmɔʔ /*tmɔʔ/ |
| 虎 | *tsjɔB /*tsjɔB/ | — | *qʰˤraʔ /*qʰˤraʔ/ | — | — | — | *klaːʔ /*klaːʔ/ |
| 龍 | *-roŋ /*-roŋ/ | — | *[mə]-roŋ /*[mə]-roŋ/ | — | *m-bru(ŋ/k) /*m-bru(ŋ/k)/ | — | — |
| 蛇 | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | — | *Cə.lAj /*Cə.lAj/ | *s-mrul /*s-mrul/ | *s-b/m-ruːl /*s-b/m-ruːl/ | *mogai /*moɣaj/ | *bsaɲ /*bsaɲ/ |
| 馬 | *mjænB /*mjænB/ | *uma /*uma/ | *mˤraʔ /*mˤraʔ/ | — | *s/m-raŋ /*s/m-raŋ/ | *mori(n) /*morin/ | — |
| 羊 | *juŋ /*juŋ/ | *pitunsi /*pitunsi/ | *ɢaŋ /*ɢaŋ/ | — | *g-ya(k/ŋ) /*g-ya(k/ŋ)/ | *honi(n) /*honin/ | — |
| 雞 | *Kəi /*Kəi/ | — | *kˤe /*kˤe/ | — | *k-rak /*k-rak/ | *takixa /*takixa/ | *ʔiər /*ʔiər/ |
| 犬 | *qluwX /*qluwX/ | *enu /*enu/ | *[k]ʷʰˤenʔ /*[k]ʷʰˤenʔ/ | — | *kʷəy /*kʷəy/ | *noxai /*noxaj/ | *cɔʔ /*cɔʔ/ |
| 鳥 | *m-nɔk /*m-nɔk/ | *təri /*təri/ | *tˤiwʔ /*tˤiwʔ/ | *waʔ /*waʔ/ | — | *sibawun /*sibaʊn/ | *ciːm /*ciːm/ |
| 魚 | *mbrəuX /*mbrəuX/ | *iwo /*iwo/ | *[ŋ]a /*[ŋ]a/ | *s-ŋja /*s-ŋja/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | *kaʔ /*kaʔ/ |
| 頭 | *S-phreiX /*S-phreiX/ | *kasira /*kasira/ | *[m-t]ˤo /*[m-t]ˤo/ | *tV-pu /*tV-pu/ | — | *terixün /*terixyn/ | *kduəl /*kduəl/ |
| 目 | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | *ma /*ma/ | *C.muk /*C.muk/ | *mjək /*mjək/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | *nidün /*nidyn/ | *mat /*mat/ |
| 耳 | *mbræu /*mbræu/ | *mimi /*mimi/ | *C.nəʔ /*C.nəʔ/ | *r-nəʔ /*r-nəʔ/ | *r-na /*r-na/ | *cikin /*tʃikin/ | *ktɔːr /*ktɔːr/ |
| 鼻 | *mbru̯iH /*mbru̯iH/ | *pana /*pana/ | *m-bi[t]-s /*m-bi[t]-s/ | — | *s-na ⪤ *s-naːr /*s-na ⪤ *s-naːr/ | *kamar /*kamar/ | *muːh /*muːh/ |
| 口 | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | *kutuy /*kutui/ | *kʰˤ(r)oʔ /*kʰˤ(r)oʔ/ | *mur /*mur/ | — | *aman /*aman/ | *miəŋʔ /*miəŋʔ/ |
| 牙 | *hmjinX /*hmjinX/ | *pa /*pa/ | *m-ɢˤ<r>a /*m-ɢˤ<r>a/ | *d-ŋa /*d-ŋa/ | *s-ŋya /*s-ŋya/ | *sidün /*sidyn/ | *məɲ /*məɲ/ |
| 手 | *-bɔuX /*-bɔuX/ | *ta /*ta/ | *n̥uʔ /*n̥uʔ/ | *tV-lak /*tV-lak/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | *gar /*ɡar/ | *tiːʔ /*tiːʔ/ |
| 血 | *ntshjamX /*ntshjamX/ | *ti /*ti/ | *m̥ˤik /*m̥ˤik/ | *swiʔ /*swiʔ/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *cisu(n) /*tʃisun/ | *mhaːm /*mhaːm/ |
| 肉 | *NGej /*NGej/ | *sisi /*sisi/ | *k.nuk /*k.nuk/ | — | *sya /*sya/ | *mika(n) /*mikan/ | *sɔc /*sɔc/ |
| 人 | *lan /*ʔja/ | *pitə /*pitə/ | *ni[ŋ] /*ni[ŋ]/ | *mĭ /*mĭ/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *kümün /*kymyn/ | *kmiː /*kmiː/ |
| 家 | *prəuX /*prəuX/ | *ja /*ja/ | *kˤra /*kˤra/ | *qim /*qim/ | *k-y(i/u)m /*k-y(i/u)m/ | — | *ɲaːʔ /*ɲaːʔ/ |
| 門 | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | *to /*to/ | *mˤə[r] /*mˤə[r]/ | *kam /*kam/ | *kam /*kam/ | *exüden /*exyden/ | — |
| 飯 | *hnrəaŋH /*hnrəaŋH/ | — | *bo[n]ʔ-s /*bo[n]ʔ-s/ | — | — | — | *puuŋ /*puuŋ/ |
| 錢 | *dzi̯en /*dzi̯en/ | — | *N-ts[a][n] /*N-ts[a][n]/ | — | — | — | — |
| 年 | *hɲu̯əŋH /*hɲu̯əŋH/ | *təsi /*təsi/ | *C.nˤi[ŋ] /*C.nˤi[ŋ]/ | — | *s-ni(ː)ŋ ⪤ *s-nik /*s-ni(ː)ŋ ⪤ *s-nik/ | *hon /*hon/ | *cnam /*cnam/ |
| 死 | *dəjH /*dəjH/ | *sin- /*sin-/ | *sijʔ /*sijʔ/ | *sij /*sij/ | *səy /*səy/ | — | *kceːt /*kceːt/ |
| 行 | *n-mʉŋ(X) /*n-mʉŋ(X)/ | *ik- /*ik-/ | *Cə-[g]ˤraŋ /*Cə-[g]ˤraŋ/ | — | — | *yabu- /*jabu-/ | *cuːr /*cuːr/ |
| 来 | *daj /*daj/ | *kə- /*kə-/ | *mə.rˤək /*mə.rˤək/ | — | — | *ire- /*ire-/ | — |
| 見 | *bu̯ət /*bu̯ət/ | *mi- /*mi-/ | *[k]ˤen-s /*[k]ˤen-s/ | *ken /*ken/ | — | *üje- /*ydʒe-/ | *jɔl /*jɔl/ |
| 聞 | *hnəumX /*hnəumX/ | *kik- /*kik-/ | *mu[n] /*mu[n]/ | — | *s-ta-s ⪤ *ta-n /*s-ta-s ⪤ *ta-n/ | *sonos- /*sonos-/ | *cmVŋ /*cmVŋ/ |
| 知 | *pei /*pei/ | *sir- /*sir-/ | *tre /*tre/ | *sjəj /*sjəj/ | *syey-s /*syey-s/ | *mede- /*mede-/ | *naŋ /*naŋ/ |
| 灰 | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — | *m̥ˤə /*m̥ˤə/ | *pla /*pla/ | *pla /*pla/ | *hünesün /*hynesyn/ | — |
| 大 | *hljo /*hljo/ | — | *lˤat-s /*lˤat-s/ | — | — | *yeke /*jeke/ | — |
| 長 | *ntauX /*ntauX/ | *nanka /*nanka/ | *Cə-[N]-traŋ /*Cə-[N]-traŋ/ | *s-riŋ /*s-riŋ/ | *s-r(i/u)ŋ /*s-r(i/u)ŋ/ | *urtu /*urtu/ | *ɟlɨːŋ /*ɟlɨːŋ/ |
| 長 | *n-tju̯ɛŋH /*n-tju̯ɛŋH/ | — | *traŋʔ /*traŋʔ/ | — | — | — | — |
| 老 | *qu̯oH /*qu̯oH/ | — | *C.rˤuʔ /*C.rˤuʔ/ | — | *r-ga /*r-ga/ | — | *Criːm /*Criːm/ |
| 遠 | *qʷuw /*qʷuw/ | *təpə /*təpə/ | *C.ɢʷanʔ /*C.ɢʷanʔ/ | — | *dzyaːl /*dzyaːl/ | *kola /*kola/ | *cŋaːjʔ /*cŋaːjʔ/ |
| 冷 | *ʔnu̯ɔmH /*ʔnu̯ɔmH/ | *su⁽ⁿ⁾susi /*su⁽ⁿ⁾susi/ | — | — | *m/s-glak ⪤ *m-glaŋ /*m/s-glak ⪤ *m-glaŋ/ | *küyitün /*kyjityn/ | *tkatʔ /*tkatʔ/ |
| 香 | *ntaŋ /*ntaŋ/ | — | *qʰaŋ /*qʰaŋ/ | — | — | — | — |
| 中 | *ntroŋ /*ntroŋ/ | *naka /*naka/ | *truŋ /*truŋ/ | — | *(t/d)uŋ ⪤ *(t/d)waŋ /*(t/d)uŋ ⪤ *(t/d)waŋ/ | *dumda /*dumda/ | — |
| 央 | *ntroŋ /*ntroŋ/ | — | *ʔaŋ /*ʔaŋ/ | — | — | — | — |
| 你 | *mu̯ei /*mu̯ei/ | — | — | *na-ŋ /*na-ŋ/ | *na-ŋ /*na-ŋ/ | *ci /*tʃi/ | *miːʔ /*miːʔ/ |
| 有 | *n-mɛj /*n-mɛj/ | *ar- /*ar-/ | *[ɢ]ʷəʔ /*[ɢ]ʷəʔ/ | — | *m-dzyaŋ /*m-dzyaŋ/ | — | — |
Apri la mappa interattiva: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.
Realizzato da Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Home LangMap