เกาะรอสเซล (Yela) เป็นเกาะที่อยู่ตะวันออกสุดของหมู่เกาะลูอิเซียด ห่างจากแผ่นดินใหญ่ของปาปัวนิวกินีราว 450 กม. มีขนาดประมาณ 35 กม. × 10 กม. ชาวเกาะราว 5,000 คนล้วนพูดภาษาเยลีดเนีย (Yélî Dnye; ISO yle; สะกดว่า Yele หรือ Yeletnye ก็มี) ภาษานี้ยังไม่มีภาษาใดที่พิสูจน์ได้ว่าเป็นญาติ มัลคอล์ม รอสส์เคยจัดให้อยู่กลุ่มเดียวกับภาษาอาเนมบนเกาะนิวบริเตนอย่างไม่แน่ชัด ส่วนไวยากรณ์ปี 2022 ของสตีเฟน เลวินสันถือว่าเป็นภาษาโดด ภาษาตระกูลออสโตรนีเซียนรอบ ๆ ได้ทิ้งร่องรอยไว้ผ่านการสัมผัสภาษา แต่ยังไม่มีการพิสูจน์ว่ามีบรรพบุรุษร่วมกัน
พยัญชนะ 56 เสียง สระ 34 เสียง
เลวินสันนับได้หน่วยเสียงที่ใช้แยกความหมาย 90 หน่วย คือพยัญชนะ 56 และสระ 34 ตัวเลขนี้ไม่ใช่สถิติโลก เพราะภาษาตาอา (ǃXóõ) ในบอตสวานาและนามิเบียมีพยัญชนะมากกว่า รายการเสียงชุดนี้มีที่มาจากเจมส์ เฮนเดอร์สัน นักภาษาศาสตร์มิชชันนารี ผู้เขียน Phonology and Grammar of Yele (Pacific Linguistics, 1995) ซึ่งเป็นงานพรรณนาที่ครบถ้วนที่สุดก่อนงานของเลวินสัน เลวินสันนำมาใช้โดยปรับแก้เล็กน้อย และตรวจสอบทางสัทศาสตร์ร่วมกับเอียน แมดดีสัน
จำนวนสระได้มาจากการคูณง่าย ๆ คุณภาพสระช่องปากมีสิบแบบ (i, ɯ, u, e, ə, o, ɛ, ɔ, æ, ɑ) และเจ็ดแบบในนั้นมีคู่ที่เป็นสระนาสิกด้วย สระทั้ง 17 เสียงนี้แต่ละเสียงเป็นได้ทั้งสั้นและยาว จึงได้ 34 เสียง อักขรวิธีที่ใช้จริงเขียนสระยาวด้วยตัวอักษรซ้ำสองตัว และกำกับสระนาสิกด้วยเครื่องหมายทวิภาคไว้ข้างหน้า เช่น w:ââ “สุนัข” มีสระนาสิกยาว [ɑ̃ː]
ริมฝีปากกับลิ้นส่วนหน้าพร้อมกัน
เสียงกักฐานกรณ์คู่จะปิดช่องปากสองตำแหน่งในคราวเดียว แบบที่พบบ่อยคือเสียงริมฝีปาก-เพดานอ่อน เช่น gb และ kp ในภาษาโยรูบาหรือภาษาเอเวในแอฟริกาตะวันตก ซึ่งภาษาเยลีดเนียก็มีเช่นกัน (kp, ngm) แต่ภาษานี้ยังมีอีกสองชุดที่ริมฝีปากปิดพร้อมกับลิ้นส่วนหน้า คือริมฝีปาก-ฟัน (เขียนว่า tp, ńm) และริมฝีปาก-หลังปุ่มเหงือก (เขียนว่า dp, nm) การสะกดจะวางส่วนที่เป็นริมฝีปากไว้ข้างหลังเสมอ หนังสือ The Sounds of the World's Languages (1996) ของเลดีโฟกิดและแมดดีสัน ซึ่งเรียกชุดริมฝีปาก-ฟันว่าริมฝีปาก-ปุ่มเหงือก ได้แสดงการแยกความต่างสามทางที่ตำแหน่งเหล่านี้ ได้แก่ /t̪͡pənə/ “ปอด”, /ʈ͡pənə/ “เขาสัตว์”, /k͡pene/ “ถุงมะพร้าว” และในเสียงนาสิกคือ /n̪͡mo/ “นก”, /ɳ͡mo/ “พวกเรา”, /ŋ͡mo/ “เต้านม”
มีรายงานเสียงคล้ายกันจากที่อื่นเช่นกัน ในภาษากลุ่มชาดิก เช่น ภาษามาร์กีในไนจีเรีย การศึกษาอย่างละเอียดพบว่าเป็นลำดับเสียงอย่าง /tp/ และ /db/ ไม่ใช่พยัญชนะเดี่ยว ภาษาเซตสวานาบางถิ่นมีเสียงริมฝีปาก-หลังปุ่มเหงือก แต่ยังเป็นที่ถกเถียงว่าเป็นเสียงฐานกรณ์คู่จริงหรือไม่ ยังไม่พบภาษาอื่นใดที่มีเสียงฐานกรณ์คู่แบบริมฝีปาก-ปลายลิ้นอย่างเป็นระบบ ไม่ต้องพูดถึงการมีที่ตำแหน่งปลายลิ้นถึงสองตำแหน่ง
นาสิกนำหน้า นาสิกตามหลัง
จำนวนพยัญชนะยังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เพราะแต่ละตำแหน่งการออกเสียงมีหลายรูปแบบ มีทั้งเสียงกักธรรมดา เสียงกักที่มีนาสิกนำ เสียงกักที่ปล่อยลมทางนาสิกซึ่งเสียงนาสิกตามหลังการปิด (dny อย่างในชื่อของภาษาเอง) รวมถึงรูปที่กลายเป็นเสียงเพดานแข็งและรูปที่ห่อริมฝีปากของเสียงเหล่านี้อีกจำนวนมาก เสียงกักนาสิกทั้งสองแบบยังรวมกับฐานกรณ์คู่ได้ด้วย เลดีโฟกิดและแมดดีสันยกตัวอย่าง /ŋ͡mɡ͡bo/ “หมอก” และ /ɳ͡mɖ͡boo/ “มาก”
บนแผนที่ tpii “ฝน” ขึ้นต้นด้วยเสียงกักริมฝีปาก-ฟัน ส่วน dpî “นอน” ขึ้นต้นด้วยเสียงกักริมฝีปาก-หลังปุ่มเหงือก คำว่า “นก” (ńmê หรือ ńmo), “พวกเรา” (nmo) และ “นม” (ngmo ซึ่งเป็นคำเดียวกับ “เต้านม”) แสดงเสียงนาสิกคู่ทั้งสามแบบเรียงกัน