原始モンゴル語
Прамонгольский язык
Монгольская (proto)
Прамонгольский (Proto-Mongolic) — реконструированный общий предок всех монгольских языков, включая халха-монгольский, бурятский, калмыцко-ойратский, внутренне-монгольские наречия, дагурский и цинхай-ганьсуйскую группу (монгор, баоань, дунсян и др.). Условно датируется V–X вв. на Монгольском плато, накануне возникновения Монгольской империи и непосредственно перед среднемонгольским. Реконструкция опирается на «Сокровенное сказание монголов», материалы письма ʼPhags-pa, сино-монгольские глоссарии и сравнение современных монгольских языков, в нотации Janhunen (2003) и Nugteren (2011): *nike(n) «один», *naran «солнце», *mori(n) «лошадь», *kümün «человек», с конечным -n в скобках, поскольку оно появляется только в определённых морфологических контекстах.
Где на нём говорят
Чтения ханьских иероглифов на языке Прамонгольский язык
| Иероглиф | Значение | Чтение | Форма | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*ɡurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 石 | stone | *cilaxun | /*tʃilaxun/ | |
| 鐵 | iron | *temür | /*temyr/ | |
| 雪 | snow | *casun | /*tʃasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 蛇 | snake | *mogai | /*moɣaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 雞 | chicken | *takixa | /*takixa/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 豬 | pig | *gakai | /*ɡakaj/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 鼻 | nose | *kamar | /*kamar/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 牙 | tooth | *sidün | /*sidyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 女 | woman | *eme | /*eme/ | |
| 門 | door, gate | *exüden | /*exyden/ | |
| 年 | year | *hon | /*hon/ | |
| 生 | live, be born | *töre- | /*tœre-/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 飛 | fly | *nis- | /*nis-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 知 | know | *mede- | /*mede-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 白 | white | *cagaxan | /*tʃaɣaxan/ | |
| 黑 | black | *kara | /*kara/ | |
| 紅 | red | *hulaxan | /*hulaxan/ | |
| 黃 | yellow | *sira | /*sira/ | |
| 青 | blue-green | *köke | /*kœke/ | |
| 綠 | green | *noguxan | /*noɣuxan/ | |
| 灰 | grey; ash | *hünesün | /*hynesyn/ | |
| 大 | big | *yeke | /*jeke/ | |
| 多 | many, much | *olan | /*olan/ | |
| 長 | long | *urtu | /*urtu/ | |
| 遠 | far | *kola | /*kola/ | |
| 熱 | hot | *kalaun | /*kalaun/ | |
| 冷 | cold | *küyitün | /*kyjityn/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 我 | I, me | *bi | /*bi/ | |
| 你 | you | *ci | /*tʃi/ | |
| 無 | not have, without | *ügei | /*yɣej/ | |
| 不 | not | *ese | /*ese/ |
Источники
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
Сравнение чтений ханьцзы
Сравнение с родственными языками: Монгольская (proto)
| Иероглиф | Прамонгольский язык | Пратунгусский язык | Киданьский | Праяпонский язык | Пракорейский язык | Прахмонг-мьенский | Чжурчжэньский |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | *əmun /*əmun/ | am /am/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | *ʔɨ /*ʔɨ/ | emu /emu/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | *dʒuər /*dʒuər/ | jur /dʒur/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | juwe /dʑuwe/ |
| 三 | *gurba(n) /*ɡurban/ | *ilan /*ilan/ | hur /hur/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *pjɔu /*pjɔu/ | ilan /ilan/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | *dügin /*dyɡin/ | dur /dur/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *plei /*plei/ | duin /duin/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | tau /tʰau/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | *prja /*prja/ | sunja /sundʑa/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | nil /nil/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *kruk /*kruk/ | ninggun /niŋɡun/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | *nadan /*nadan/ | dolo /dolo/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | *djuŋH /*djuŋH/ | nadan /nadan/ |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | — | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *jat /*jat/ | jakūn /dʑakɯn/ |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | *xəgün /*xəɡyn/ | is /is/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | uyun /ujun/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | par /par/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | juwan /dʑuwan/ |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | *abka /*abka/ | teŋri /tʰeŋri/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | abka /abka/ |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | *na /*na/ | — | — | *tʌh /*tʌh/ | — | na /na/ |
| 日 | *naran /*naran/ | *siun /*siun/ | nair /nair/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | šun /ʃun/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | *bēga /*beːɡa/ | sair /sair/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | *hlaH /*hlaH/ | biya /bija/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | *xada /*xada/ | ula /ʊla/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | — | alin /alin/ |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | *lāmu /*laːmu/ | — | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | mederi /mederi/ |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | *mū /*muː/ | us /ʊs/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | muke /muke/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | gal /ɡal/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *douX /*douX/ | tuwa /tuwa/ |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | *mō /*moː/ | — | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | moo /moː/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | *na /*na/ | — | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | *N-təu /*N-təu/ | boihon /boixon/ |
| 石 | *cilaxun /*tʃilaxun/ | *dʒola /*dʒola/ | — | *isoi /*isoi/ | — | *-ʔrəu /*-ʔrəu/ | — |
| 鐵 | *temür /*temyr/ | *sele /*sele/ | — | — | — | — | sele /sələ/ |
| 雪 | *casun /*tʃasun/ | *ximansa /*ximansa/ | — | *joki /*joki/ | — | — | imanggi /imaŋɡi/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | *xuker /*xuker/ | — | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | ihan /ixan/ |
| 蛇 | *mogai /*moɣaj/ | *müikī /*myikiː/ | — | — | — | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | meihe /meixe/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | *murin /*murin/ | mori /mori/ | *uma /*uma/ | — | *mjænB /*mjænB/ | morin /morin/ |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | *pitunsi /*pitunsi/ | — | *juŋ /*juŋ/ | honin /xonin/ |
| 雞 | *takixa /*takixa/ | *tiaku /*tiaku/ | — | — | — | *Kəi /*Kəi/ | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | *ŋinda /*ŋinda/ | — | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *qluwX /*qluwX/ | indahūn /indaxɯn/ |
| 豬 | *gakai /*ɡakaj/ | *ulgian /*ulɡian/ | — | — | — | — | ulgiyan /ulɡijan/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | *gasa /*ɡasa/ | — | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | *m-nɔk /*m-nɔk/ | gasha /ɡaʃa/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | *nimaka /*nimaka/ | — | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ | nimaha /nimaxa/ |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | *dil /*dil/ | — | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | *S-phreiX /*S-phreiX/ | uju /udʑu/ |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | *jāsa /*jaːsa/ | — | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | yasa /jasa/ |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | *sēn /*seːn/ | — | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *mbræu /*mbræu/ | šan /ʃan/ |
| 鼻 | *kamar /*kamar/ | — | — | *pana /*pana/ | — | *mbru̯iH /*mbru̯iH/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | *amŋa /*amŋa/ | — | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | angga /aŋɡa/ |
| 牙 | *sidün /*sidyn/ | *xǖkte /*xyːkte/ | — | *pa /*pa/ | — | *hmjinX /*hmjinX/ | weihe /weixe/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | *mēwan /*meːwan/ | — | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | niyaman /niaman/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | *ŋāla /*ŋaːla/ | — | *ta /*ta/ | *son /*son/ | *-bɔuX /*-bɔuX/ | gala /ɡala/ |
| 足 | *köl /*kœl/ | *bəgdi /*bəɡdi/ | — | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | bethe /betxe/ |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | *sēksə /*seːksə/ | — | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ | senggi /səŋɡi/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | *uldʒə /*uldʒə/ | — | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *NGej /*NGej/ | yali /jali/ |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | *niama /*niama/ | ku /kʰu/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *lan /*ʔja/ | niyalma /njalma/ |
| 女 | *eme /*eme/ | — | — | — | — | — | — |
| 門 | *exüden /*exyden/ | *örke /*œrke/ | — | *to /*to/ | — | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | uce /utɕe/ |
| 年 | *hon /*hon/ | *aniganī /*aniɡaniː/ | — | *təsi /*təsi/ | — | *hɲu̯əŋH /*hɲu̯əŋH/ | aniya /anja/ |
| 生 | *töre- /*tœre-/ | *baldi- /*baldi-/ | — | *nar- /*nar-/ | — | — | banji- /bandʑi-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *jabu- /*jabu-/ | — | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | *n-mʉŋ(X) /*n-mʉŋ(X)/ | yabu- /jabu-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | *əmə- /*əmə-/ | — | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | *daj /*daj/ | ji- /dʑi-/ |
| 去 | *od- /*od-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | — | *ka- /*ka-/ | — | gene- /ɡənə-/ |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | *tuksa- /*tuksa-/ | — | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | suju- /sudʑu-/ |
| 飛 | *nis- /*nis-/ | — | — | *tənp- /*tənp-/ | — | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | *təgə- /*təɡə-/ | — | *wo- /*wo-/ | *anc- /*ants-/ | — | te- /te-/ |
| 立 | *bos- /*bos-/ | *ili- /*ili-/ | — | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | ili- /ili-/ |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | *ičə- /*itʃə-/ | — | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | *bu̯ət /*bu̯ət/ | sabu- /sabu-/ |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | *dōldi- /*doːldi-/ | — | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | *hnəumX /*hnəumX/ | donji- /dondʑi-/ |
| 知 | *mede- /*mede-/ | — | — | *sir- /*sir-/ | — | *pei /*pei/ | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | *dʒəp- /*dʒəp-/ | — | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | — | je- /dʑe-/ |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | *umī- /*umiː-/ | — | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | omi- /omi-/ |
| 白 | *cagaxan /*tʃaɣaxan/ | — | — | *siro- /*siro-/ | — | — | — |
| 黑 | *kara /*kara/ | *sakalīn /*sakaliːn/ | — | *kuro /*kuro/ | — | — | sahaliyan /saxalijan/ |
| 紅 | *hulaxan /*hulaxan/ | *pula /*pula/ | — | — | — | — | fulgiyan /fulɡijan/ |
| 黃 | *sira /*sira/ | — | — | *koi /*koi/ | — | — | — |
| 青 | *köke /*kœke/ | — | — | — | — | — | — |
| 綠 | *noguxan /*noɣuxan/ | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | — | — | — | — | — |
| 灰 | *hünesün /*hynesyn/ | — | — | — | — | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — |
| 大 | *yeke /*jeke/ | *amban /*amban/ | — | — | — | *hljo /*hljo/ | amba /amba/ |
| 多 | *olan /*olan/ | *geren /*ɡeren/ | — | *əpə /*əpə/ | — | — | — |
| 長 | *urtu /*urtu/ | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | — | *nanka /*nanka/ | — | *ntauX /*ntauX/ | golmin /ɡolmin/ |
| 遠 | *kola /*kola/ | *gora /*ɡora/ | — | *təpə /*təpə/ | — | *qʷuw /*qʷuw/ | — |
| 熱 | *kalaun /*kalaun/ | — | — | — | — | — | — |
| 冷 | *küyitün /*kyjityn/ | — | — | *su⁽ⁿ⁾susi /*su⁽ⁿ⁾susi/ | — | *ʔnu̯ɔmH /*ʔnu̯ɔmH/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | *ugi /*uɡi/ | — | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | dele /dələ/ |
| 下 | *doxora /*doxora/ | *xərgi /*xərɡi/ | — | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | fejile /fəjilə/ |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | — | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | hashū /haʃɯ/ |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | *aŋān /*aŋaːn/ | — | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | ici /itɕi/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | *ntroŋ /*ntroŋ/ | dulin /dulin/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mats-/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒügün /*dʒyɡyn/ | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | dergi /dərɡi/ |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | wargi /warɡi/ |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | julergi /dʑulərɡi/ |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | amargi /amarɡi/ |
| 我 | *bi /*bi/ | *bi /*bi/ | — | — | — | — | bi /bi/ |
| 你 | *ci /*tʃi/ | *si /*si/ | — | — | — | *mu̯ei /*mu̯ei/ | ši /ʃi/ |
| 無 | *ügei /*yɣej/ | — | — | — | — | — | — |
| 不 | *ese /*ese/ | *e- /*e-/ | — | *na /*na/ | — | — | — |
Открыть интерактивную карту: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Часть LangMap — проекта визуализации языков. Это статическое, индексируемое резюме; интерактивные карты предлагают аудио произношения, фильтры и вид глобуса.
Автор Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Главная LangMap