ツングース祖語
Proto-Tungus
Kitungusi (proto)
Proto-Tungus ni babu wa pamoja aliyejengwa upya wa familia ya lugha za Kitungus, ikiwa ni pamoja na Kimanchu, Kijurchen, Kisibe, Kievenki, Kieven, Kinanai, Kiudege, Kioroch, Kioroki, na Kiulchi. Karibu 2000 KK katika beseni la Mto Amur na maeneo ya Manchuria na Siberia ya kusini-mashariki, kisha iligawanyika kuwa tawi la Kaskazini (Evenkic) na la Kusini (Manchu-Nanai). Ujenzi upya umetokana na Tsintsius (1975-77), Doerfer (2006), Janhunen (2003); sifa: ulinganifu wa irabu, tofauti kati ya irabu fupi na ndefu, na mfumo tajiri wa konsonanti ikiwemo nasali velar *ŋ.
Maeneo inakozungumzwa
Usomaji wa herufi za Han katika Proto-Tungus
| Herufi | Maana | Usomaji | Umbo | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *əmun | /*əmun/ | |
| 二 | two | *dʒuər | /*dʒuər/ | |
| 三 | three | *ilan | /*ilan/ | |
| 四 | four | *dügin | /*dyɡin/ | |
| 五 | five | *tuɲga | /*tuɲɡa/ | |
| 六 | six | *ɲuŋun | /*ɲuŋun/ | |
| 七 | seven | *nadan | /*nadan/ | |
| 八 | eight | *dʒapkun | /*dʒapkun/ | |
| 九 | nine | *xəgün | /*xəɡyn/ | |
| 十 | ten | *dʒuwan | /*dʒuwan/ | |
| 天 | sky | *abka | /*abka/ | |
| 地 | ground | *na | /*na/ | |
| 日 | sun | *siun | /*siun/ | |
| 月 | moon | *bēga | /*beːɡa/ | |
| 山 | mountain | *xada | /*xada/ | |
| 海 | sea | *lāmu | /*laːmu/ | |
| 水 | water | *mū | /*muː/ | |
| 火 | fire | *tōga | /*toːɡa/ | |
| 木 | tree | *mō | /*moː/ | |
| 土 | soil | *na | /*na/ | |
| 石 | stone | *dʒola | /*dʒola/ | |
| 鐵 | iron | *sele | /*sele/ | |
| 雨 | rain | *tügde | /*tyɡde/ | |
| 雪 | snow | *ximansa | /*ximansa/ | |
| 牛 | ox | *xuker | /*xuker/ | |
| 龍 | dragon | *muduri | /*muduri/ | |
| 蛇 | snake | *müikī | /*myikiː/ | |
| 馬 | horse | *murin | /*murin/ | |
| 雞 | chicken | *tiaku | /*tiaku/ | |
| 犬 | dog | *ŋinda | /*ŋinda/ | |
| 豬 | pig | *ulgian | /*ulɡian/ | |
| 鳥 | bird | *gasa | /*ɡasa/ | |
| 魚 | fish | *nimaka | /*nimaka/ | |
| 頭 | head | *dil | /*dil/ | |
| 目 | eye | *jāsa | /*jaːsa/ | |
| 耳 | ear | *sēn | /*seːn/ | |
| 口 | mouth | *amŋa | /*amŋa/ | |
| 牙 | tooth | *xǖkte | /*xyːkte/ | |
| 心 | heart | *mēwan | /*meːwan/ | |
| 手 | hand | *ŋāla | /*ŋaːla/ | |
| 足 | foot | *bəgdi | /*bəɡdi/ | |
| 血 | blood | *sēksə | /*seːksə/ | |
| 肉 | meat | *uldʒə | /*uldʒə/ | |
| 人 | person | *niama | /*niama/ | |
| 家 | home, family | *dʒūg | /*dʒuːɡ/ | |
| 門 | door, gate | *örke | /*œrke/ | |
| 年 | year | *aniganī | /*aniɡaniː/ | |
| 生 | live, be born | *baldi- | /*baldi-/ | |
| 行 | go | *jabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *ŋənə- | /*ŋənə-/ | |
| 来 | come | *əmə- | /*əmə-/ | |
| 去 | leave | *ŋənə- | /*ŋənə-/ | |
| 走 | run | *tuksa- | /*tuksa-/ | |
| 坐 | sit | *təgə- | /*təɡə-/ | |
| 立 | stand | *ili- | /*ili-/ | |
| 見 | see | *ičə- | /*itʃə-/ | |
| 聞 | hear | *dōldi- | /*doːldi-/ | |
| 食 | eat | *dʒəp- | /*dʒəp-/ | |
| 飲 | drink | *umī- | /*umiː-/ | |
| 黑 | black | *sakalīn | /*sakaliːn/ | |
| 紅 | red | *pula | /*pula/ | |
| 綠 | green | *ɲoŋa | /*ɲoŋa/ | |
| 大 | big | *amban | /*amban/ | |
| 多 | many, much | *geren | /*ɡeren/ | |
| 長 | long | *ŋōlimi | /*ŋoːlimi/ | |
| 老 | old | *sagdV | /*saɡdV/ | |
| 遠 | far | *gora | /*ɡora/ | |
| 上 | up | *ugi | /*uɡi/ | |
| 下 | down | *xərgi | /*xərɡi/ | |
| 左 | left | *dʒəgün | /*dʒəɡyn/ | |
| 右 | right | *aŋān | /*aŋaːn/ | |
| 中 | middle | *dulin | /*dulin/ | |
| 中 | hit | *dulin | /*dulin/ | |
| 央 | center | *dulin | /*dulin/ | |
| 東 | east | *dʒügün | /*dʒyɡyn/ | |
| 我 | I, me | *bi | /*bi/ | |
| 你 | you | *si | /*si/ | |
| 有 | have; there is | *bi- | /*bi-/ | |
| 不 | not | *e- | /*e-/ |
Vyanzo
- Tsintsius 1975
- Doerfer 2006
- Janhunen 2003
Ulinganishaji wa usomaji wa Han
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Kitungusi (proto)
| Herufi | Proto-Tungus | Kijurchen | Proto-Mongolic | Kimanchu | Kisibe | Proto-Japonik | Proto-Koreanik |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /əmu/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ |
| 二 | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwe/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwə/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ |
| 三 | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ |
| 四 | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ |
| 五 | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ |
| 六 | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɢun/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ |
| 七 | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ |
| 八 | *dʒapkun /*dʒapkun/ | jakūn /dʑakɯn/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /dʒakʰuːn/ | jakūn /dʑakɯn/ | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ |
| 九 | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ |
| 十 | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ |
| 天 | *abka /*abka/ | abka /abka/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /apka/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ |
| 地 | *na /*na/ | na /na/ | *gajar /*ɡadʒar/ | na /na/ | na /na/ | — | *tʌh /*tʌh/ |
| 日 | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ɕun/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ |
| 月 | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ |
| 山 | *xada /*xada/ | alin /alin/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ |
| 海 | *lāmu /*laːmu/ | mederi /mederi/ | *dalai /*dalaj/ | mederi /medəri/ | mederi /mədəri/ | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ |
| 水 | *mū /*muː/ | muke /muke/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /mutɕə/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ |
| 火 | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ |
| 木 | *mō /*moː/ | moo /moː/ | *modu(n) /*modun/ | moo /moː/ | moo /mɔː/ | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ |
| 土 | *na /*na/ | boihon /boixon/ | *sirui /*siruj/ | boihon /bojxon/ | boihon /bɔiʁɔn/ | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ |
| 石 | *dʒola /*dʒola/ | — | *cilaxun /*tʃilaxun/ | wehe /wəxə/ | — | *isoi /*isoi/ | — |
| 鐵 | *sele /*sele/ | sele /sələ/ | *temür /*temyr/ | sele /sələ/ | — | — | — |
| 雨 | *tügde /*tyɡde/ | — | — | aga /aɡa/ | — | — | — |
| 雪 | *ximansa /*ximansa/ | imanggi /imaŋɡi/ | *casun /*tʃasun/ | nimanggi /nimaŋɡi/ | — | *joki /*joki/ | — |
| 牛 | *xuker /*xuker/ | ihan /ixan/ | *hüker /*hyker/ | ihan /ixan/ | ihan /iʁan/ | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ |
| 龍 | *muduri /*muduri/ | muduri /muduri/ | — | muduri /muduri/ | muduri /muduri/ | — | *mir /*miɾ/ |
| 蛇 | *müikī /*myikiː/ | meihe /meixe/ | *mogai /*moɣaj/ | meihe /məixə/ | meihe /məix/ | — | — |
| 馬 | *murin /*murin/ | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /mɔrin/ | *uma /*uma/ | — |
| 雞 | *tiaku /*tiaku/ | — | *takixa /*takixa/ | coko /tʃoko/ | — | — | — |
| 犬 | *ŋinda /*ŋinda/ | indahūn /indaxɯn/ | *noxai /*noxaj/ | indahūn /indaxuːn/ | indahūn /indaʁun/ | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ |
| 豬 | *ulgian /*ulɡian/ | ulgiyan /ulɡijan/ | *gakai /*ɡakaj/ | ulgiyan /ulɡijan/ | — | — | — |
| 鳥 | *gasa /*ɡasa/ | gasha /ɡaʃa/ | *sibawun /*sibaʊn/ | gasha /ɡaʃa/ | gasha /ɢaɕa/ | *təri /*təri/ | *say /*saj/ |
| 魚 | *nimaka /*nimaka/ | nimaha /nimaxa/ | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | nimaha /nimaxa/ | nimaha /nimaʁa/ | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ |
| 頭 | *dil /*dil/ | uju /udʑu/ | *terixün /*terixyn/ | uju /udʒu/ | uju /udʑu/ | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ |
| 目 | *jāsa /*jaːsa/ | yasa /jasa/ | *nidün /*nidyn/ | yasa /jasa/ | yasa /jaza/ | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ |
| 耳 | *sēn /*seːn/ | šan /ʃan/ | *cikin /*tʃikin/ | šan /ʃan/ | šan /ɕan/ | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ |
| 口 | *amŋa /*amŋa/ | angga /aŋɡa/ | *aman /*aman/ | angga /aŋɡa/ | angga /aŋɢa/ | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ |
| 牙 | *xǖkte /*xyːkte/ | weihe /weixe/ | *sidün /*sidyn/ | weihe /wəixə/ | — | *pa /*pa/ | — |
| 心 | *mēwan /*meːwan/ | niyaman /niaman/ | *jirüken /*dʒiryken/ | niyaman /njaman/ | niyaman /ɲaman/ | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ |
| 手 | *ŋāla /*ŋaːla/ | gala /ɡala/ | *gar /*ɡar/ | gala /ɡala/ | gala /ɢala/ | *ta /*ta/ | *son /*son/ |
| 足 | *bəgdi /*bəɡdi/ | bethe /betxe/ | *köl /*kœl/ | bethe /bətxə/ | bethe /bətxə/ | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ |
| 血 | *sēksə /*seːksə/ | senggi /səŋɡi/ | *cisu(n) /*tʃisun/ | senggi /səŋɡi/ | senggi /səŋɣi/ | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ |
| 肉 | *uldʒə /*uldʒə/ | yali /jali/ | *mika(n) /*mikan/ | yali /jali/ | yali /jali/ | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ |
| 人 | *niama /*niama/ | niyalma /njalma/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /ɲalma/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ |
| 家 | *dʒūg /*dʒuːɡ/ | — | — | boo /boː/ | — | *ja /*ja/ | — |
| 門 | *örke /*œrke/ | uce /utɕe/ | *exüden /*exyden/ | duka /duka/ | — | *to /*to/ | — |
| 年 | *aniganī /*aniɡaniː/ | aniya /anja/ | *hon /*hon/ | aniya /anja/ | aniya /anʲ/ | *təsi /*təsi/ | — |
| 生 | *baldi- /*baldi-/ | banji- /bandʑi-/ | *töre- /*tœre-/ | banjimbi /bandʒimbi/ | — | *nar- /*nar-/ | — |
| 行 | *jabu- /*jabu-/ | yabu- /jabu-/ | *yabu- /*jabu-/ | yabumbi /jabumbi/ | yabumbi /jawum/ | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ |
| 行 | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *yabu- /*jabu-/ | faidan /faidan/ | faidan /faidan/ | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ |
| 来 | *əmə- /*əmə-/ | ji- /dʑi-/ | *ire- /*ire-/ | jimbi /dʒimbi/ | jimbi /dʑim/ | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ |
| 去 | *ŋənə- /*ŋənə-/ | gene- /ɡənə-/ | *od- /*od-/ | genembi /ɡənəmbi/ | genembi /ɡənəm/ | — | *ka- /*ka-/ |
| 走 | *tuksa- /*tuksa-/ | suju- /sudʑu-/ | *güyü- /*ɡyjy-/ | sujumbi /sudʒumbi/ | sujumbi /sudʑum/ | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ |
| 坐 | *təgə- /*təɡə-/ | te- /te-/ | *saxu- /*saxu-/ | tembi /təmbi/ | tembi /təm/ | *wo- /*wo-/ | *anc- /*ants-/ |
| 立 | *ili- /*ili-/ | ili- /ili-/ | *bos- /*bos-/ | ilimbi /ilimbi/ | ilimbi /ilim/ | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ |
| 見 | *ičə- /*itʃə-/ | sabu- /sabu-/ | *üje- /*ydʒe-/ | sabumbi /sabumbi/ | sabumbi /sabum/ | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ |
| 聞 | *dōldi- /*doːldi-/ | donji- /dondʑi-/ | *sonos- /*sonos-/ | donjimbi /dondʒimbi/ | donjimbi /dɔndʑim/ | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ |
| 食 | *dʒəp- /*dʒəp-/ | je- /dʑe-/ | *ide- /*ide-/ | jembi /dʒəmbi/ | jembi /dʑəm/ | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ |
| 飲 | *umī- /*umiː-/ | omi- /omi-/ | *uxu- /*uxu-/ | omimbi /omimbi/ | omimbi /ɔmim/ | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ |
| 黑 | *sakalīn /*sakaliːn/ | sahaliyan /saxalijan/ | *kara /*kara/ | sahaliyan /saxalijan/ | — | *kuro /*kuro/ | — |
| 紅 | *pula /*pula/ | fulgiyan /fulɡijan/ | *hulaxan /*hulaxan/ | fulgiyan /fulɡijan/ | — | — | — |
| 綠 | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | — | *noguxan /*noɣuxan/ | niowanggiyan /niowaŋɡijan/ | — | — | — |
| 大 | *amban /*amban/ | amba /amba/ | *yeke /*jeke/ | amba /amba/ | — | — | — |
| 多 | *geren /*ɡeren/ | — | *olan /*olan/ | labdu /labdu/ | — | *əpə /*əpə/ | — |
| 長 | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | golmin /ɡolmin/ | *urtu /*urtu/ | golmin /ɡolmin/ | golmin /ɢɔlmin/ | *nanka /*nanka/ | — |
| 老 | *sagdV /*saɡdV/ | — | — | sakda /sakda/ | — | — | — |
| 遠 | *gora /*ɡora/ | — | *kola /*kola/ | goro /ɡoro/ | — | *təpə /*təpə/ | — |
| 上 | *ugi /*uɡi/ | dele /dələ/ | *degere /*deɡere/ | dele /dələ/ | dele /dələ/ | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ |
| 下 | *xərgi /*xərɡi/ | fejile /fəjilə/ | *doxora /*doxora/ | fejile /fədʒilə/ | fejile /fədʑilə/ | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ |
| 左 | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | hashū /haʃɯ/ | *jegün /*dʒeɡyn/ | hashū /xaʃuː/ | hashū /χaɕu/ | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ |
| 右 | *aŋān /*aŋaːn/ | ici /itɕi/ | *baragun /*baraɣun/ | ici /itʃi/ | ici /itɕi/ | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ |
| 中 | *dulin /*dulin/ | dulin /dulin/ | *dumda /*dumda/ | dulimba /dulimba/ | dulimba /dulimba/ | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ |
| 中 | *dulin /*dulin/ | — | *dumda /*dumda/ | goibumbi /ɡoibumbi/ | goibumbi /ɢɔibum/ | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mats-/ |
| 央 | *dulin /*dulin/ | dulimbai /dulimbai/ | — | dulimbai /dulimbai/ | dulimbai /dulimbai/ | — | — |
| 東 | *dʒügün /*dʒyɡyn/ | dergi /dərɡi/ | *jegün /*dʒeɡyn/ | dergi /dərɡi/ | dergi /dərɡi/ | *pinkasi /*pinkasi/ | — |
| 我 | *bi /*bi/ | bi /bi/ | *bi /*bi/ | bi /bi/ | — | — | — |
| 你 | *si /*si/ | ši /ʃi/ | *ci /*tʃi/ | si /si/ | — | — | — |
| 有 | *bi- /*bi-/ | bi- /bi-/ | — | bimbi /bimbi/ | — | *ar- /*ar-/ | — |
| 不 | *e- /*e-/ | — | *ese /*ese/ | akū /akuː/ | — | *na /*na/ | — |
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap