🥁 Dùndún: jinsi ngoma ya Kiyoruba inavyozungumza kwa toni tatu

Kiyoruba hutofautisha maneno kwa toni tatu za kiwango. Ngoma ya dùndún yenye umbo la saa ya mchanga huiga toni hizo pamoja na idadi ya silabi za usemi kwa kubana kamba zake za kukaza, hivyo wapiga ngoma wanaweza kupiga mashairi ya sifa na methali ambazo wasikilizaji huzisikia kama maneno.

Katika Kiyoruba, kinachozungumzwa na makumi ya mamilioni ya watu kusini-magharibi mwa Nigeria na nchini Benin, rá maana yake ni "kutoweka", ra "kusugua" na rà "kununua". Konsonanti na irabu ni zile zile katika maneno yote matatu. Kinachotofautiana ni kiwango cha sauti tu: juu, kati au chini. Othografia sanifu huandika toni ya juu kwa alama ya akuti, toni ya chini kwa alama ya grevu, na huiacha toni ya kati bila alama. Kwa hiyo neno kama bàbá "baba" lina toni chini-juu, na omi "maji" lina kati-kati.

🔍 Fungua Kiyoruba — Kiyoruba 💬 Onyesha "baba" (bàbá, chini-juu) — Kiyoruba

Saa ya mchanga inayobadilisha kiwango cha sauti

Dùndún ni familia ya ngoma za Kiyoruba. Mbali na gúdúgúdú ndogo yenye umbo la birika, ngoma hizi ni ngoma za kubana zenye umbo la saa ya mchanga: kiwiliwili cha mbao, ambacho kwa jadi huchongwa kutoka igi ọ̀mọ̀ (Cordia alliodora), chenye ngozi kila upande, na ngozi hizo mbili zimeunganishwa kwa kamba za kukaza. Mpiga ngoma huitundika ngoma kwenye bega moja ili ining'inie chini ya mkono wa upande mwingine, hubana kamba kati ya mkono na mwili, na huipiga kwa kijiti kilichopinda. Kubana huzikaza ngozi zote mbili na kupandisha kiwango cha sauti. Utafiti wa Akin Euba wa mwaka 1990 kuhusu desturi hii unataja kundi la ngoma kuwa ni ngoma kiongozi ìyáàlù ("ngoma mama"), ìsáájú, kẹríkẹrì, gúdúgúdú na ìkẹ́yìn; gángan iliyo ndogo zaidi ni ya familia hiyo hiyo.

Samuel Akinbo aliwarekodi wapiga ngoma watano katika kituo cha redio Diamond FM, Chuo Kikuu cha Ibadan, na akarekodi video ya jinsi walivyopiga mfululizo wa rá / ra / rà. Kwa neno la toni ya juu walibana kamba kwa nguvu kabla ya kupiga, kwa neno la toni ya kati walibana kidogo, na kwa neno la toni ya chini hawakubana kabisa. Katika sampuli yake ya kiakustika, iliyochukuliwa kutoka kwa wapiga ngoma watatu kati yao kwa mifano 12 kwa kila toni, wastani wa toni tatu za ngoma ulikuwa 172, 125 na 61 Hz, na kwa matamshi mawili ya majaribio, kiwango cha sauti cha ngoma kilihusiana na kiwango cha sauti ya usemi kwa R ≥ 0.98. Pigo moja ni sawa na silabi moja, kwa hiyo ngoma pia hubeba mdundo na urefu wa neno. Mtelezo wa sauti ambao wazungumzaji wa Kiyoruba huutoa kwenye silabi ya pili ya mfuatano wa juu-chini au chini-juu hujitokeza pia kwenye ngoma. Maelezo anayopendekeza Akinbo, ambayo anasema bado yanahitaji kujaribiwa, ni kwamba mpiga ngoma hushikilia mbano wa kwanza hadi baada ya kupiga silabi ya pili.

Si msimbo

Ngoma haiyatamki maneno herufi kwa herufi wala haitumii mfumo wa ishara zilizokubaliwa, kama ilivyo katika msimbo wa aina ya Morse. Inaiga umbo la toni na mdundo wa usemi wa Kiyoruba, na ndiyo sababu desturi hii huitwa uigaji wa usemi (speech surrogacy). Akinbo anamnukuu mtaalamu Eluyefa (2011, uk. 76): "ngoma ya dùndún haina lugha yake yenyewe; ni mpiga ngoma ndiye anayezungumza kupitia ngoma". Akitegemea taarifa za wapiga ngoma wanaofanya hivyo, Akinbo anahoji kwamba mpiga ngoma anayezungumza Kiingereza angeweza kupiga vifungu vya Kiingereza kwa njia hiyo hiyo, na anaziacha lugha zisizo na toni kuwa mada ya utafiti wa baadaye.

Uigaji huu huacha konsonanti na irabu, kwa hiyo maneno mengi hutoka sawa kabisa kwenye ngoma. Wasikilizaji hufidia upungufu huu kwa mkusanyiko wa kazi wanaoushiriki. Mariano González na Olupemi Oludare, waliorekodi mjini Lagos mwezi Februari 2020, wanaeleza kwamba maonyesho mengi hutegemea matini za jadi: oríkì (mashairi ya sifa, yakiwemo majina ya sifa ya familia, miji na miungu) na òwe (methali). Hata hivyo, wapiga ngoma wanaweza kupiga sentensi mpya. Mojawapo ya sentensi kumi na mbili za majaribio walizotumia waandishi hao, Bàbá àgbàlagbà kaán jókòó lórí àga pupa ("Kuna mzee ameketi juu ya kiti chekundu"), haikujulikana na wapiga ngoma kabla. Waandishi hao hao wanaripoti kwamba lugha ya ngoma za bàtá inachukuliwa kuwa ngumu kueleweka hata miongoni mwa Wayoruba walio ndani ya desturi hiyo, na kwamba bàtá moja huwasiliana kwa ufanisi mdogo kuliko dùndún moja. Ngozi za bàtá zimekazwa kwa kudumu, kwa hiyo ngoma yake kiongozi haiwezi kuteleza kati ya toni kama dùndún inavyoweza.

Mtindo wa kuzungumza na mtindo wa kucheza

Euba (1990) alieleza mtindo wa usemi, muundo wa wimbo na mtindo wa "usemi wa kimuziki" katika upigaji wa dùndún. Utafiti wa kiakustika wa mwaka 2021 uliofanywa na Cecilia Durojaye na wenzake uligawa upigaji katika mitindo minne na kupima kiasi ambacho kila mmoja unafuata sauti ya binadamu. Wasanii watatu wa sauti wa Kiyoruba walirekodi mistari iliyosemwa na kuimbwa, na wapiga ngoma watatu wa kitaalamu walipiga matoleo yanayolingana; rekodi 175 ziliingizwa katika uchambuzi. Wapiga ngoma walipozungumza moja kwa moja kwa ngoma, muda wa mapigo yao ulihusiana na muda wa silabi kwa r = 0.72. Katika mtindo wa kuzungumza wa kimaonyesho zaidi, kiwango kilishuka hadi r = 0.37, na wimbo uliopigwa kwa ngoma ukilinganishwa na mistari iliyoimbwa ulitoa r = 0.25. Hata katika kuzungumza moja kwa moja, kiwango cha sauti kililingana kwa kiasi kidogo kuliko muda (r = 0.32). Mtindo wa nne, mdundo wa kucheza, ulikuwa wa mdundo tu na haukulingana na mstari wowote wa sauti.

Vyanzo

Soma zaidi

Tazama pia: Makala · Word Map — Maneno 168 ya msingi · Han Map — Usomaji wa herufi za Han

Fungua ramani shirikishi: Word Map · Han Map · Name Map · Time Map · Word Order · Tree

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.

Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap