ในภาษาไอนุ aynu แปลว่า "มนุษย์" และเรียกภาษานี้ว่า aynu itak หรือ "ถ้อยคำของมนุษย์" ภาษาไอนุมีวิธภาษาหลักสามแบบ ได้แก่ ในฮกไกโด ในซาฮาลินครึ่งใต้ และในชุมชนเล็ก ๆ บนหมู่เกาะคูริล ภาษาไอนุซาฮาลินสิ้นสุดลงพร้อมกับอาไซ ทาเกะ (ชื่อไอนุว่า Tahkonanna) ผู้เกิดเมื่อวันที่ 5 เมษายน 1902 บนชายฝั่งตะวันตกของซาฮาลิน เธอเสียชีวิตที่โรงพยาบาลแห่งหนึ่งในซัปโปโรเมื่อวันที่ 30 เมษายน 1994 และปัจจุบันภาษาไอนุฮกไกโดเป็นวิธภาษาเดียวที่เหลืออยู่
ไม่มีญาติที่พิสูจน์ได้
ภาษาไอนุเป็นภาษาโดดเดี่ยว มีเพื่อนบ้านคือภาษาญี่ปุ่นทางใต้และภาษานิฟค์อีกฟากช่องแคบบนเกาะซาฮาลิน แต่ไม่ได้เป็นญาติกับภาษาไหนเลย แผนที่แสดงให้เห็นว่า aynu ในภาษาไอนุและ nivx ในภาษานิฟค์ต่างเป็นชื่อเรียกกลุ่มชนและยังมีความหมายว่า "คน" ด้วย ขณะที่ภาษาญี่ปุ่นใช้ hito นักวิจัยเคยพยายามโยงภาษาไอนุเข้ากับตระกูลภาษาอื่น เจมส์ แพทรี (1982) เสนอว่าภาษาไอนุจัดอยู่ในกลุ่มภาษา "อัลไต" แต่นับแต่นั้นผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่ก็ปฏิเสธข้อเสนอนี้ ในปี 1993 อะเล็กซานเดอร์ โววิน สร้างภาษาไอนุดั้งเดิมขึ้นใหม่และเสนอความเป็นไปได้ที่จะเชื่อมโยงกับตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก ซึ่งตัวเขาเองเรียกว่าเป็นข้อเสนอเบื้องต้น จนถึงวันนี้ยังพิสูจน์ความเป็นญาติกับภาษาใดไม่ได้
ภาษาไอนุเป็นภาษาพหุสังเคราะห์ที่สร้างคำยาวโดยผนวกคำนามเข้าไปในคำกริยา และมีสระห้าเสียง ได้แก่ i e a o u คำเรียกหมีแตกต่างกันไปตามภูมิภาค ภาษาไอนุซาฮาลินใช้ iso ส่วนในฮกไกโด หมีคือ kamuy "เทพ" หรือ kimun kamuy "เทพแห่งขุนเขา" และแผนที่แสดงคำว่า kimun kamuy คาตากานะทั่วไปเขียนพยัญชนะท้ายพยางค์ไม่ได้ คาตากานะภาษาไอนุจึงมีตัวอักษรขนาดเล็กสำหรับพยัญชนะเหล่านี้ (ㇰ ㇱ ㇳ ㇻ) ซึ่งเข้ารหัสไว้ในยูนิโคดที่ U+31F0–31FF
| ตัวอักษรขนาดเล็ก | ภาษาไอนุ | อักษรโรมัน | ความหมาย |
|---|---|---|---|
| ㇰ | シㇰ | sik | ตา |
| ㇱ | ウパㇱ | upas | หิมะ |
| ㇳ | ホㇳネ | hotne | ยี่สิบ |
| ㇻ | キサㇻ | kisar | หู |
| ㇷ゚ | チカㇷ゚ | cikap | นก |
คายาโนะ ชิเงรุ
คายาโนะ ชิเงรุ (萱野茂) เกิดเมื่อวันที่ 15 มิถุนายน 1926 ที่นิบุตานิ (二風谷) ในเมืองบิราโตริ อำเภอซารุ ฮกไกโด ในปี 1972 เขาเปิดพิพิธภัณฑ์วัฒนธรรมไอนุนิบุตานิเพื่อเก็บรักษาสิ่งของที่เขาสะสมไว้ และในปี 2002 สิ่งของเหล่านั้น 1,121 ชิ้นได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสมบัติทางวัฒนธรรมพื้นบ้านที่จับต้องได้ที่สำคัญ เขาก่อตั้งโรงเรียนสอนภาษาไอนุที่นิบุตานิในปี 1983 และในเดือนตุลาคม 1987 ได้เริ่มรายการสอนภาษาไอนุทางสถานีวิทยุ STV ซึ่งตั้งชื่อตามคำทักทาย irankarapte สำนักพิมพ์ซันเซโดตีพิมพ์พจนานุกรมของเขา Kayano Shigeru no Ainu-go Jiten ในปี 1996
ในเดือนสิงหาคม 1994 คายาโนะได้รับที่นั่งของพรรคสังคมนิยมญี่ปุ่นในสภาที่ปรึกษา (สภาสูง) ซึ่งว่างลงเมื่อมัตสึโมโตะ เออิจิ ถึงแก่กรรม เขาเป็นสมาชิกสภาไดเอตชาวไอนุคนแรก เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน 1994 เขาตั้งกระทู้ถามในคณะกรรมาธิการกิจการคณะรัฐมนตรีของสภาที่ปรึกษา โดยได้ตกลงล่วงหน้าผ่านกรรมาธิการบริหารของคณะกรรมาธิการว่าจะพูดเป็นภาษาไอนุในช่วงเวลาบางส่วนของเขา นอกจากนี้ในปี 1993 เขายังฟ้องร้องกรณีการเวนคืนที่ดินเพื่อสร้างเขื่อนนิบุตานิ ในเดือนมีนาคม 1997 ศาลแขวงซัปโปโรไม่เพิกถอนคำสั่งเวนคืนเพราะเขื่อนสร้างเสร็จแล้ว แต่วินิจฉัยว่าการเวนคืนนั้นไม่ชอบด้วยกฎหมาย ระบุว่ารัฐละเลยวัฒนธรรมไอนุ และรับรองว่าชาวไอนุเป็นชนพื้นเมือง
จาก "อดีตชนพื้นถิ่น" สู่การเป็นชนพื้นเมือง
พระราชบัญญัติคุ้มครองอดีตชนพื้นถิ่นฮกไกโด ปี 1899 มีผลบังคับใช้จนถึงปี 1997 เมื่อพระราชบัญญัติส่งเสริมวัฒนธรรมไอนุเข้ามาแทนที่ เมื่อวันที่ 6 มิถุนายน 2008 ทั้งสองสภาของสภาไดเอตลงมติเป็นเอกฉันท์ผ่านญัตติที่เรียกร้องให้รัฐบาลรับรองชาวไอนุเป็นชนพื้นเมืองของหมู่เกาะญี่ปุ่นตอนเหนือ โดยเฉพาะฮกไกโด ซึ่งมีภาษา ศาสนา และวัฒนธรรมเป็นของตนเอง ในวันเดียวกัน มาจิมูระ โนบุทากะ หัวหน้าเลขาธิการคณะรัฐมนตรี กล่าวว่ารัฐบาลรับรองชาวไอนุเป็นชนพื้นเมือง กฎหมายที่ประกาศใช้เมื่อวันที่ 19 เมษายน 2019 ได้บัญญัติเรื่องนี้ไว้เป็นลายลักษณ์อักษร มาตรา 1 ระบุว่าชาวไอนุเป็นชนพื้นเมืองของหมู่เกาะญี่ปุ่นตอนเหนือ โดยเฉพาะฮกไกโด และมาตรา 2 ระบุภาษาไอนุไว้เป็นอันดับแรกในนิยามของวัฒนธรรมไอนุ ในเดือนกรกฎาคม 2020 ศูนย์แห่งชาติอูโปโปยเปิดทำการที่ชิราโออิ
มีผู้พูดกี่คน
ผลสำรวจของฮกไกโดในปี 2017 นับจำนวนชาวไอนุในจังหวัดได้ 13,118 คน ในจำนวนชาวไอนุ 671 คนที่ตอบแบบสอบถาม มี 0.7% (ราวห้าคน) ที่บอกว่าสามารถสนทนาเป็นภาษาไอนุได้ เมื่อรัฐบาลตอบกระทู้ถามของสมาชิกสภาที่ปรึกษา คามิ โทโมโกะ ในเดือนธันวาคม 2020 ก็ได้อ้างตัวเลขนี้และระบุว่ารัฐบาลไม่ทราบว่ามีผู้พูดภาษานี้อยู่กี่คน