ภาษาเคต (ISO 639-3 ket) ใช้พูดตามลุ่มแม่น้ำเยนิเซตอนกลางในดินแดนครัสโนยาสค์ของรัสเซีย และปัจจุบันเจ้าของภาษาเหลืออยู่เพียงในหมู่บ้านเคลล็อก ซูร์กูติคา และมาดูอีคา ในปี 1926 มีชาวเคต 1,225 คนพูดภาษานี้เป็นภาษาแม่ พอถึงปี 1989 ตัวเลขลดลงเหลือ 537 คน การสำรวจสำมะโนประชากรปี 2020 ของรัสเซีย ซึ่งดำเนินการจริงในปี 2021 นับชาวเคตได้ 1,088 คน ในจำนวนนี้ 153 คนระบุว่าพูดภาษาเคตได้ รายงานจากนักภาษาศาสตร์ภาคสนามระบุว่าในปี 2024 ผู้พูดได้คล่องเหลือไม่ถึง 30 คน ภาษาเคตมีคำกริยาที่ใช้หน่วยคำเติมหน้าพร้อมการรวมคำนามเข้าในคำกริยา และเรียงคำแบบ SOV ทั้งยังไม่มีทั้ง /p/ และ /ɡ/ คำบรรยายเรื่องวรรณยุกต์ของภาษานี้มีตั้งแต่ไม่มีวรรณยุกต์เลยไปจนถึงมีวรรณยุกต์ที่แยกความหมายได้ถึงแปดเสียง
ภาษาเคตเป็นสมาชิกเพียงภาษาเดียวที่ยังมีชีวิตอยู่ของตระกูลเยนิเซ ญาติที่ใกล้ที่สุดคือภาษายุก ซึ่งสูญไปในทศวรรษ 1970 ส่วนภาษาคอตต์ อาริน อัสซาน และปุมโปกอล ซึ่งเคยพูดกันทางใต้ลงไปและถูกบันทึกไว้ในรายการคำศัพท์สมัยคริสต์ศตวรรษที่ 18 และ 19 ได้หายไปก่อนหน้านั้นอีก ก่อนปี 2008 ตระกูลภาษานี้ไม่มีญาติที่พิสูจน์ได้ที่ไหนเลย และข้อเสนอที่โยงมันเข้ากับภาษาบูรูชาสกี ตระกูลจีน-ทิเบต หรือตระกูลคอเคซัสเหนือก็ไม่เคยได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง
ข้อเสนอปี 2008
ในการประชุมวิชาการที่มหาวิทยาลัยอะแลสกาแฟร์แบงค์สเมื่อวันที่ 26–27 กุมภาพันธ์ 2008 เอ็ดเวิร์ด ไวดา แห่งมหาวิทยาลัยเวสเทิร์นวอชิงตันได้นำเสนองานที่ทำมาราวสิบปี เขาเสนอว่าตระกูลเยนิเซเป็นญาติกับตระกูลนา-เดเน ได้แก่ ภาษาทลิงกิต ภาษาอียักที่สูญไปแล้ว และกลุ่มภาษาอาทาบาสกัน ซึ่งกระจายตั้งแต่ภาษาโคยูคอนและภาษากวิชอินในอะแลสกาไปจนถึงภาษานาวาโฮและภาษาอาปาเชทางตะวันตกเฉียงใต้ของสหรัฐอเมริกา หลักฐานของเขาส่วนใหญ่เป็นหลักฐานทางสัณฐานวิทยา ไวดาเทียบเคียงตำแหน่งหน่วยคำเติมหน้าและเติมหลังที่ตรงกันราวสิบตำแหน่งในแม่แบบคำกริยาของภาษาเคตกับภาษานา-เดเนดั้งเดิม เขายังเสนอหน่วยคำร่วมเชื้อสายกว่า 110 หน่วยและชุดความสอดคล้องทางเสียงด้วย หนึ่งในนั้นอธิบายวรรณยุกต์ของภาษาเยนิเซ ตามคำอธิบายของเขา ความต่างทางวรรณยุกต์ของภาษาเคตเกิดจากพยัญชนะที่มีการปิดเส้นเสียงร่วมด้วยท้ายพยางค์ และภาษาในตระกูลนา-เดเนยังคงมีพยัญชนะแบบนี้อยู่
ไมเคิล เคราส์ เจฟฟ์ เลียร์ และเจมส์ คารี ซึ่งล้วนเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านนา-เดเน ตอบรับในทางบวก เช่นเดียวกับนักภาษาศาสตร์เชิงประวัติอย่างเอริก แฮมป์และโจแฮนนา นิโคลส์ ส่วนเบอร์นาร์ด คอมรีก็รับรองวิธีการนี้ บทสรุปของการประชุมยังจัดภาษาไฮดาไว้นอกตระกูลนี้ แม้ว่าภาษาไฮดาจะเคยถูกจัดรวมกับนา-เดเนอยู่บ้าง บทความจากการประชุมได้รับการตีพิมพ์ในปี 2010 เป็นหนังสือ The Dene–Yeniseian Connection โดยมีคารีและเบน พอตเตอร์เป็นบรรณาธิการ (Anthropological Papers of the University of Alaska ชุดใหม่ เล่ม 5)
| ภาษาเคต | IPA | ความหมาย |
|---|---|---|
| уль | ʊʎ | น้ำ |
| сюль | ɕʊʎ | เลือด |
| боʼк | bɔʔk | ไฟ |
| кеʼт | kɛʔt | คน |
| тыʼсь | tɨʔɕ | หิน |
| аʼт | aʔt | กระดูก |
| ӄусь | qʊɕ | หนึ่ง (สิ่งไม่มีชีวิต) |
| ӄак | qak | ห้า |
ข้อโต้แย้ง
ข่าวประชาสัมพันธ์ของการประชุมพาดหัวว่า "นักภาษาศาสตร์พิสูจน์ความเชื่อมโยงระหว่างไซบีเรียกับอเมริกาเหนือ" แต่ผู้เชี่ยวชาญที่วิจารณ์หนังสือปี 2010 ไม่ได้ถือว่าคำถามนี้ได้ข้อยุติแล้ว ไลล์ แคมป์เบลล์ เขียนลงใน International Journal of American Linguistics ปี 2011 โดยสรุปว่ายังไม่อาจยอมรับความเชื่อมโยงนี้ได้ และในงานชิ้นหลัง ๆ เขาก็ยังคงสงสัย ในปี 2012 เกออร์กี สตารอสติน ได้ตรวจสอบข้อมูลใน Journal of Language Relationship เขาพบว่าความสอดคล้องหลายข้อของไวดาไม่สม่ำเสมอตามความหมายที่เคร่งครัดของวิธีเปรียบเทียบ แต่ก็สรุปว่าในการเปรียบเทียบนี้มีบางสิ่งที่ไม่ควรละทิ้ง ในบทตอบในฉบับเดียวกัน ไวดาอธิบายว่าเดเน–เยนิเซเป็นสมมติฐานว่าสองตระกูลนี้เป็นญาติกัน ยังไม่ใช่แผนภูมิวงศ์ภาษาที่สร้างเสร็จสมบูรณ์
พันธุศาสตร์ช่วยตัดสินเรื่องนี้ไม่ได้ ชายชาวเคตส่วนใหญ่ที่ถูกเก็บตัวอย่างในงานศึกษาทางพันธุกรรมมีกลุ่มยีน (แฮโพลกรุ๊ป) Q บนโครโมโซม Y ซึ่งพบมากในชนพื้นเมืองอเมริกันด้วย แสดงว่าประชากรเหล่านี้มีบรรพบุรุษร่วมกัน แต่คนกลุ่มหนึ่งเปลี่ยนไปพูดภาษาอื่นได้ เรื่องนี้จึงไม่ใช่หลักฐานเรื่องตระกูลภาษา
การอพยพไปทางไหน?
ในปี 2014 มาร์ก ซิโกลี และแกรี โฮลตัน ทำการวิเคราะห์สายวิวัฒนาการแบบเบย์ลงใน PLoS ONE พวกเขาใช้ภาษาเคต ภาษาคอตต์ ภาษานา-เดเน 37 ภาษา และใช้ภาษาไฮดาเป็นกลุ่มนอก โดยเข้ารหัสลักษณะทางเสียงและสัณฐาน 116 ลักษณะ ซึ่ง 90 ลักษณะให้ข้อมูลที่ใช้ได้ แบบจำลองที่แยกเยนิเซออกจากเคลดนา-เดเนเข้ากับข้อมูลได้แย่กว่าอย่างมีนัยสำคัญ จากผลนี้พวกเขาเสนอว่าภาษาแพร่ออกไปจากเบรินเจีย โดยบรรพบุรุษของชาวเคตอพยพย้อนกลับเข้าไปในไซบีเรีย ในปี 2020 อีกอร์ ยาโนวิช แย้งว่างานศึกษานี้มีข้อบกพร่องทางระเบียบวิธี กล่าวคือข้อมูลทางรูปแบบภาษามีน้อยเกินกว่าจะสร้างแผนภูมิที่ไม่ขึ้นกับสมมติฐานตั้งต้นของแบบจำลองได้ ทิศทางการอพยพจึงสรุปจากงานนี้ไม่ได้ ถ้าสมมติฐานนี้ถูก มันจะโยงภาษาที่อยู่ห่างกันสุดกู่เข้าด้วยกัน เมื่อวัดระหว่างจุดบนแผนที่ ภาษาเคตอยู่ห่างจากภาษาโคยูคอนราว 4,900 กม. และห่างจากภาษานาวาโฮราว 8,900 กม.