Ethnologue ฉบับที่ 22 (ปี 2019) นับได้ว่ามีภาษาที่ยังมีชีวิตอยู่ 840 ภาษาในปาปัวนิวกินี ส่วนหน้าข้อมูลประเทศฉบับปัจจุบันระบุภาษาพื้นเมือง 839 ภาษาบวกกับภาษาอังกฤษ ไม่ว่าจะใช้ตัวเลขใด ก็ล้วนมากกว่าหนึ่งในสิบของราว 7,000 ภาษาที่ใช้พูดกันบนโลก ทั้งที่อยู่ภายในประเทศที่มีประชากรเพียงราว 10 ล้านคน ประเทศอันดับรองลงมายังห่างไกลนัก Ethnologue จัดให้อินโดนีเซียอยู่อันดับสองด้วย 715 ภาษาที่ยังมีชีวิตอยู่ และไนจีเรียอันดับสามด้วย 527 ภาษา
แอนดรูว์ พอว์ลีย์ (Andrew Pawley) และฮารัลด์ ฮัมมาร์สเตริม (Harald Hammarström) เขียนไว้ในปี 2018 โดยโยงความหนาแน่นนี้เข้ากับกาลเวลาและภูมิประเทศ นิวกินีมีผู้คนตั้งถิ่นฐานมานานราว 50,000 ปี โดยผู้คนรวมตัวกันเป็นกลุ่มเล็ก ๆ ตามสายเครือญาติ ไม่มีโครงสร้างทางการเมืองที่ครอบคลุมเหนือขึ้นไป กระจายตัวอยู่ทั่วทั้งภูเขาทุรกันดารและที่ลุ่มเป็นหนองบึง และมีการเคลื่อนย้ายของประชากรค่อนข้างบ่อย ไม่เคยมีจักรวรรดิ เครือข่ายการค้า หรือศาสนาประจำรัฐใดมาบังคับให้ใช้ภาษาเดียวกันทั้งเกาะ ภาษาในหุบเขาที่อยู่ติดกันจึงค่อย ๆ ห่างกันออกไปและแยกกันเรื่อยมา
ผลลัพธ์ที่ได้จึงไม่ใช่ตระกูลภาษาใหญ่ตระกูลเดียว แต่เป็นตระกูลเล็ก ๆ หลายตระกูล พอว์ลีย์และฮัมมาร์สเตริมนับได้ว่ามีตระกูลภาษาที่พิสูจน์ไม่ได้ว่าสัมพันธ์กันอย่างน้อย 18 ตระกูล บวกกับภาษาโดดเดี่ยวอีกหลายภาษา ตระกูลที่ใหญ่ที่สุดคือ ทรานส์–นิวกินี ซึ่งตามบางวิธีนับถือเป็นตระกูลภาษาที่ใหญ่เป็นอันดับสามของโลกเมื่อวัดจากจำนวนภาษา แม้ว่าจำนวนสมาชิกจะประเมินได้อย่างคร่าว ๆ เพียงว่าอยู่ระหว่าง 300 ถึง 500 ภาษา และขอบเขตรอบนอกของมันก็ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ตามแนวชายฝั่งและหมู่เกาะเป็นที่ตั้งของภาษาตระกูลออสโตรนีเซียน ซึ่งนักเดินเรือนำเข้ามาหลายพันปีหลังจากที่พื้นที่ตอนในมีผู้คนเข้าไปอยู่อาศัยเป็นครั้งแรก
ภาษาเหล่านี้ส่วนใหญ่มีขนาดเล็ก ส่วนมากมีผู้พูดไม่ถึง 1,000 คน และหลายภาษามีเพียงไม่กี่ร้อยคน โดยปกติอยู่ในกลุ่มหมู่บ้านกระจุกเดียว ภาษาที่มีคนพูด 150 คนและอยู่ห่างหุบเขาถัดไปหนึ่งวันเดินเท้า ย่อมไม่มีแรงกดดันทางเศรษฐกิจให้ต้องกลืนไปกับภาษาเพื่อนบ้าน นี่จึงเป็นเหตุผลส่วนหนึ่งที่ภาษามากมายยังอยู่รอด
สะพานเชื่อมภาษาทั้งหมดเข้าด้วยกันคือ ท็อกพิซิน (Tok Pisin) ภาษาครีโอลที่มีคำศัพท์ฐานจากภาษาอังกฤษ ซึ่งเติบโตขึ้นในไร่เพาะปลูกช่วงศตวรรษที่ 19 และปัจจุบันเป็นภาษาราชการเคียงข้างกับภาษาฮีรีโมตู ภาษาอังกฤษ และ (ตั้งแต่ปี 2015) ภาษามือปาปัวนิวกินี ท็อกพิซินอาจมีผู้พูดเป็นภาษาแม่ราว 130,000 คน แต่มีคนใช้เป็นภาษาที่สองหลายล้านคน การประเมินหนึ่งระบุว่าประชากรอย่างน้อยครึ่งประเทศใช้ภาษานี้ได้จริง ชาวปาปัวนิวกินีคนหนึ่งอาจเติบโตมาพูดภาษาหมู่บ้านที่มีคนพูดเพียงไม่กี่ร้อยคน แล้วเรียนรู้ท็อกพิซินไว้สำหรับตลาดและท้องถนน และมาได้พบกับภาษาอังกฤษก็ต่อเมื่อเข้าโรงเรียนเท่านั้น
ภาษาทั้ง 840 ภาษานี้สัมพันธ์กันอย่างไร ส่วนใหญ่ยังไม่มีคำตอบ ภาษาปาปัวส่วนใหญ่บนเกาะนิวกินียังคงมีการบันทึกและบรรยายไว้น้อยมาก ดังนั้นแผนภูมิต้นไม้ตระกูลภาษา — รวมถึงขอบเขตของทรานส์–นิวกินี — จึงถูกเขียนขึ้นใหม่อยู่เรื่อย ๆ เมื่อมีการบรรยายภาษาเพิ่มขึ้น
| ภาษา | “น้ำ” | ตระกูล |
|---|---|---|
| ท็อกพิซิน | wara | ครีโอลที่มีคำศัพท์ฐานจากภาษาอังกฤษ |
| โมตู | ranu | ออสโตรนีเซียน |
| กาลัม | ñg | ทรานส์–นิวกินี |
| ฮูลี | iba | ทรานส์–นิวกินี |
| โรโตคัส | uukoa | บูเกนวิลล์เหนือ |
| เยลี ดนเย (เกาะรอสเซล) | mbwaa | ภาษาโดดเดี่ยว |