Ở Kuşköy — "làng chim" — thuộc tỉnh Giresun trên bờ Biển Đen của Thổ Nhĩ Kỳ, người ta trò chuyện với nhau bằng cách huýt sáo. Tên gọi địa phương là kuş dili, "tiếng chim": một biến thể huýt sáo của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thường ngày, được dùng khắp các thung lũng Pontic dốc đứng, nơi người hàng xóm ở sườn núi đối diện tuy nằm trong tầm nghe nhưng phải đi bộ cả tiếng mới tới. Một tiếng huýt vang xa hơn hẳn một tiếng hét — tới vài cây số nếu địa hình thuận lợi.
Đây không phải một thứ mật mã hay một bộ tín hiệu cố định. Kuş dili tái hiện trọn vẹn từ vựng và ngữ pháp tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: bất kỳ câu nào người ta nói được thì về nguyên tắc đều có thể huýt ra. Độ nén ở đây rất gắt. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ có 8 nguyên âm và 21 phụ âm, trong khi tiếng huýt chỉ cung cấp cao độ, độ lớn và cách cao độ chuyển động. Trong nghiên cứu âm học năm 2007 của Julien Meyer, các nguyên âm ứng với những tần số huýt ổn định, còn các phụ âm ứng với những biến điệu — sự lên, xuống và gián đoạn ngắn của cao độ khi lưỡi và hàm cử động. Phổ âm phong phú của giọng nói bị thu lại thành một dải tần huýt hẹp duy nhất, và trong một ngôn ngữ không có thanh điệu như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, cao độ ấy bám theo âm sắc của từng nguyên âm, tức là các dấu hiệu formant giúp phân biệt các nguyên âm trong lời nói.
Nó gần giống Silbo Gomero, thứ tiếng Tây Ban Nha huýt sáo của đảo La Gomera, nhưng không hoàn toàn trùng khớp. Cả hai đều lấy một ngôn ngữ nói phi thanh điệu rồi tái tạo các nguyên âm và phụ âm của nó thành những cử chỉ có cao độ — không có thanh điệu từ vựng để chép lại, nên tiếng huýt ghi âm sắc thay vào đó. Số phận chính thức của chúng lại khác nhau. UNESCO đưa Silbo vào Danh sách Đại diện năm 2009, và nó là môn học bắt buộc ở trường trên đảo La Gomera. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ huýt sáo được ghi danh năm 2017 (hạng mục số 00658) vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể cần được Bảo vệ Khẩn cấp — danh sách dành cho những truyền thống được đánh giá là đang gặp nguy cơ.
Nguy cơ ấy là có thật. Kuşköy đã tổ chức lễ hội huýt sáo thường niên từ năm 1997, nơi những người dự thi huýt các mệnh lệnh trước một ban giám khảo, và quận địa phương bắt đầu dạy kuş dili ở trường tiểu học từ năm 2014. Nhưng ước tính hiện nay chỉ còn khoảng 10.000 người biết huýt, giảm so với một truyền thống từng trải rộng khắp các tỉnh Trabzon, Rize, Ordu, Artvin và Bayburt. UNESCO nêu điện thoại di động là một trong những mối đe dọa chính: chúng xóa đi lý do để người ta học huýt, cũng giống như việc di cư, đường sá và điện thoại đã làm trên đảo La Gomera từ những năm 1950.
Hai thứ tiếng huýt này còn mang lại cho khoa học thần kinh những kết quả có vẻ trái ngược nhau. Năm 2005, nhóm của Manuel Carreiras báo cáo trên tạp chí Nature rằng những silbadores lành nghề xử lý Silbo tại chính những vùng ngôn ngữ ở bán cầu trái giống như với tiếng Tây Ban Nha nói. Năm 2015, Onur Güntürkün, Monika Güntürkün và Constanze Hahn đã thử nghiệm với 31 cư dân Kuşköy bằng một bài tập nghe lưỡng nhĩ — các âm tiết khác nhau (pa, ba, ta, da, ka, ga) được phát đồng thời vào hai tai. Với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nói, người nghe báo lại âm tiết ở tai phải nhiều gấp khoảng hai lần âm tiết ở tai trái (trung bình 63,9 so với 29,9 lần nhận diện), dấu hiệu của sự trội bán cầu trái. Với chính những âm tiết đó khi được huýt ra, ưu thế ấy biến mất: hai bán cầu đóng góp gần như ngang nhau.
Lời giải thích của Güntürkün là tiếng huýt đẩy thông tin của một ngôn ngữ vào cao độ và giai điệu, vốn do bán cầu phải xử lý, nên bộ não san sẻ tải trọng. Vì sao tiếng Thổ Nhĩ Kỳ huýt sáo và Silbo lại chỉ về những hướng khác nhau thì vẫn chưa ngã ngũ: các nghiên cứu dùng những phương pháp khác nhau — âm tiết lưỡng nhĩ so với fMRI trong lúc hiểu — và những nhiệm vụ khác nhau, và nhóm nghiên cứu năm 2015 đã lên kế hoạch thực hiện các nghiên cứu EEG để xem xét kỹ hơn các quá trình trong não. Cho đến nay, một ngôi làng toàn người huýt sáo đã cho thấy: hình dạng vật lý của một tín hiệu, chứ không chỉ ý nghĩa của nó, góp phần quyết định nửa nào của bộ não đảm nhiệm công việc.
| Nhóm | Nguyên âm | Cao độ tiếng huýt |
|---|---|---|
| 1 | i | cao nhất (vẫn dưới 4 kHz) |
| 2 | ı ü | cao; trung bình ı hơi cao hơn ü |
| 3 | e ö u | trung bình; ba nguyên âm chồng lấn nhiều |
| 4 | a o | thấp nhất (o vẫn trên 1 kHz) |