原始漢蔵語
Proto-sino-tibétain
Sino-tibétain (proto-)
Le proto-sino-tibétain est l'ancêtre commun reconstruit de la famille sino-tibétaine (trans-himalayenne), qui comprend les langues sinitiques, tibéto-birmanes, le birman et environ 400 langues filles. La reconstruction de Sagart, Jacques, Lai et al. (2019) situe le foyer originel dans le haut fleuve Jaune et la zone frontalière Sichuan–Tibet, vers 4000–3000 av. J.-C. Les formes présentées sont des reconstructions précédées d'un astérisque ; seules les entrées étayées par une attestation scientifique claire sont incluses.
Où elle est parlée
Lectures des caractères han en proto-sino-tibétain
| Caractère | Sens | Lecture | Forme | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *dyiək | /*dyiək/ | |
| 二 | two | *nĭy | /*nĭy/ | |
| 三 | three | *sɨm | /*sɨm/ | |
| 四 | four | *lĭy | /*lĭy/ | |
| 五 | five | *ŋāH | /*ŋāH/ | |
| 六 | six | *rŭk | /*rŭk/ | |
| 七 | seven | *(s-)nĭt | /*(s-)nĭt/ | |
| 八 | eight | *ryēt | /*ryēt/ | |
| 九 | nine | *kwɨH | /*kwɨH/ | |
| 十 | ten | *k(ʰ)ĭp | /*k(ʰ)ĭp/ | |
| 地 | ground | *ƛăy | /*ƛăy/ | |
| 日 | sun | *nĭy | /*nĭy/ | |
| 月 | moon | *(s-)lăH | /*(s-)lăH/ | |
| 山 | mountain | *kaŋ | /*kaŋ/ | |
| 水 | water | *tujʔ | /*tujʔ/ | |
| 火 | fire | *məj | /*məj/ | |
| 木 | tree | *sĭŋ | /*sĭŋ/ | |
| 土 | soil | *ƛăy | /*ƛăy/ | |
| 鐵 | iron | *hljak | /*hljak/ | |
| 雨 | rain | *rV-waʔ | /*rV-waʔ/ | |
| 牛 | ox | *ŋwə | /*ŋwə/ | |
| 蛇 | snake | *s-mrul | /*s-mrul/ | |
| 豬 | pig | *C-pək | /*C-pək/ | |
| 鳥 | bird | *waʔ | /*waʔ/ | |
| 魚 | fish | *s-ŋja | /*s-ŋja/ | |
| 頭 | head | *tV-pu | /*tV-pu/ | |
| 目 | eye | *mjək | /*mjək/ | |
| 耳 | ear | *r-nəʔ | /*r-nəʔ/ | |
| 口 | mouth | *mur | /*mur/ | |
| 牙 | tooth | *d-ŋa | /*d-ŋa/ | |
| 心 | heart | *səm | /*səm/ | |
| 手 | hand | *tV-lak | /*tV-lak/ | |
| 血 | blood | *swiʔ | /*swiʔ/ | |
| 人 | person | *mĭ | /*mĭ/ | |
| 兒 | child | *tsəʔ | /*tsəʔ/ | |
| 家 | home, family | *qim | /*qim/ | |
| 門 | door, gate | *kam | /*kam/ | |
| 生 | live, be born | *sreŋ | /*sreŋ/ | |
| 死 | die | *sij | /*sij/ | |
| 飛 | fly | *mV-pjər | /*mV-pjər/ | |
| 坐 | sit | *tūŋ | /*tūŋ/ | |
| 立 | stand | *g-ryəp | /*ryəp/ | |
| 見 | see | *ken | /*ken/ | |
| 知 | know | *sjəj | /*sjəj/ | |
| 食 | eat | *ʒʰa | /*ʒʰa/ | |
| 飲 | drink | *dʰɨn | /*dʰɨn/ | |
| 黑 | black | *nək | /*nək/ | |
| 綠 | green | *sreŋ | /*sreŋ/ | |
| 灰 | grey; ash | *pla | /*pla/ | |
| 長 | long | *s-riŋ | /*s-riŋ/ | |
| 我 | I, me | *ŋa | /*ŋa/ | |
| 你 | you | *na-ŋ | /*na-ŋ/ | |
| 無 | not have, without | *ma | /*ma/ | |
| 不 | not | *ma | /*ma/ |
Sources
- Sagart, Jacques, Lai et al. 2019 (PNAS, Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan)
- Matisoff STEDT (Sino-Tibetan Etymological Dictionary and Thesaurus)
- Baxter-Sagart 2014 (Old Chinese: A New Reconstruction)
Lectures han comparées
Comparaison avec les langues de la même famille : Sino-tibétain (proto-)
| Caractère | Proto-sino-tibétain | Proto-tibéto-birman | Chinois des Han | Proto-japonique | Proto-hmong-mien | Proto-toungouse | Proto-mongol |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *dyiək /*dyiək/ | — | *ʔi[t] /*ʔi[t]/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *ʔɨ /*ʔɨ/ | *əmun /*əmun/ | *nigen /*niɡen/ |
| 二 | *nĭy /*nĭy/ | *g-nis /*g-nis/ | *ni[j]-s /*ni[j]-s/ | *puta /*puta/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | *dʒuər /*dʒuər/ | *qoyar /*qojar/ |
| 三 | *sɨm /*sɨm/ | *g-sum /*g-sum/ | *s.rum /*s.rum/ | *mi /*mi/ | *pjɔu /*pjɔu/ | *ilan /*ilan/ | *gurba(n) /*ɡurban/ |
| 四 | *lĭy /*lĭy/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *s.li[j]-s /*s.li[j]-s/ | *jə /*jə/ | *plei /*plei/ | *dügin /*dyɡin/ | *dörbe(n) /*dœrben/ |
| 五 | *ŋāH /*ŋāH/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *C.ŋˤaʔ /*C.ŋˤaʔ/ | *itu /*itu/ | *prja /*prja/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | *tabu(n) /*tabun/ |
| 六 | *rŭk /*rŭk/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *k.ruk /*k.ruk/ | *mu /*mu/ | *kruk /*kruk/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ |
| 七 | *(s-)nĭt /*(s-)nĭt/ | *s-ni-s /*s-ni-s/ | *[tsʰ]i[t] /*[tsʰ]i[t]/ | *nana /*nana/ | *djuŋH /*djuŋH/ | *nadan /*nadan/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ |
| 八 | *ryēt /*ryēt/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | *pˤret /*pˤret/ | *ja /*ja/ | *jat /*jat/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | *nayima(n) /*najiman/ |
| 九 | *kwɨH /*kwɨH/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *[k]uʔ /*[k]uʔ/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | *xəgün /*xəɡyn/ | *yersü(n) /*jersyn/ |
| 十 | *k(ʰ)ĭp /*k(ʰ)ĭp/ | *ts(y)i(y) ⪤ *tsyay /*ts(y)i(y) ⪤ *tsyay/ | *t.[g]əp /*t.[g]əp/ | *təwə /*təwə/ | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | *harba(n) /*harban/ |
| 地 | *ƛăy /*ƛăy/ | — | *[l]ˤej-s /*lˤej-s/ | — | — | *na /*na/ | *gajar /*ɡadʒar/ |
| 日 | *nĭy /*nĭy/ | *nəy /*nəy/ | *C.nik /*C.nik/ | *pi /*pi/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | *siun /*siun/ | *naran /*naran/ |
| 月 | *(s-)lăH /*(s-)lăH/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *[ŋ]ʷat /*[ŋ]ʷat/ | *tukuy /*tukui/ | *hlaH /*hlaH/ | *bēga /*beːɡa/ | *sara(n) /*saran/ |
| 山 | *kaŋ /*kaŋ/ | *r-i /*r-i/ | *s-ŋrar /*s-ŋrar/ | *jama /*jama/ | — | *xada /*xada/ | *agula /*aɣula/ |
| 水 | *tujʔ /*tujʔ/ | — | *s.turʔ /*s.turʔ/ | *mintu /*mintu/ | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | *mū /*muː/ | *usu(n) /*usun/ |
| 火 | *məj /*məj/ | *mey /*mey/ | *[qʷʰ]ˤəjʔ /*[qʷʰ]ˤəjʔ/ | *poy /*poi/ | *douX /*douX/ | *tōga /*toːɡa/ | *gal /*ɡal/ |
| 木 | *sĭŋ /*sĭŋ/ | *si(ŋ/k) /*si(ŋ/k)/ | *C.mˤok /*C.mˤok/ | *kəy /*kəi/ | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | *mō /*moː/ | *modu(n) /*modun/ |
| 土 | *ƛăy /*ƛăy/ | *m-l(e/ə)y /*m-l(e/ə)y/ | *tʰˤaʔ /*tʰˤaʔ/ | *tuti /*tuti/ | *N-təu /*N-təu/ | *na /*na/ | *sirui /*siruj/ |
| 鐵 | *hljak /*hljak/ | *l-tsyak /*l-tsyak/ | *l̥ˤik /*l̥ˤik/ | — | — | *sele /*sele/ | *temür /*temyr/ |
| 雨 | *rV-waʔ /*rV-waʔ/ | — | *C.ɢʷ(r)aʔ /*C.ɢʷ(r)aʔ/ | — | — | *tügde /*tyɡde/ | — |
| 牛 | *ŋwə /*ŋwə/ | *ŋwa /*ŋwa/ | *[ŋ]ʷə /*[ŋ]ʷə/ | *usi /*usi/ | — | *xuker /*xuker/ | *hüker /*hyker/ |
| 蛇 | *s-mrul /*s-mrul/ | *s-b/m-ruːl /*s-b/m-ruːl/ | *Cə.lAj /*Cə.lAj/ | — | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | *müikī /*myikiː/ | *mogai /*moɣaj/ |
| 豬 | *C-pək /*C-pək/ | *pʷak /*pʷak/ | *tra /*tra/ | — | — | *ulgian /*ulɡian/ | *gakai /*ɡakaj/ |
| 鳥 | *waʔ /*waʔ/ | — | *tˤiwʔ /*tˤiwʔ/ | *təri /*təri/ | *m-nɔk /*m-nɔk/ | *gasa /*ɡasa/ | *sibawun /*sibaʊn/ |
| 魚 | *s-ŋja /*s-ŋja/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *[ŋ]a /*[ŋ]a/ | *iwo /*iwo/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ | *nimaka /*nimaka/ | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ |
| 頭 | *tV-pu /*tV-pu/ | — | *[m-t]ˤo /*[m-t]ˤo/ | *kasira /*kasira/ | *S-phreiX /*S-phreiX/ | *dil /*dil/ | *terixün /*terixyn/ |
| 目 | *mjək /*mjək/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | *C.muk /*C.muk/ | *ma /*ma/ | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | *jāsa /*jaːsa/ | *nidün /*nidyn/ |
| 耳 | *r-nəʔ /*r-nəʔ/ | *r-na /*r-na/ | *C.nəʔ /*C.nəʔ/ | *mimi /*mimi/ | *mbræu /*mbræu/ | *sēn /*seːn/ | *cikin /*tʃikin/ |
| 口 | *mur /*mur/ | — | *kʰˤ(r)oʔ /*kʰˤ(r)oʔ/ | *kutuy /*kutui/ | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | *amŋa /*amŋa/ | *aman /*aman/ |
| 牙 | *d-ŋa /*d-ŋa/ | *s-ŋya /*s-ŋya/ | *m-ɢˤ<r>a /*m-ɢˤ<r>a/ | *pa /*pa/ | *hmjinX /*hmjinX/ | *xǖkte /*xyːkte/ | *sidün /*sidyn/ |
| 心 | *səm /*səm/ | — | *səm /*səm/ | *kəkərə /*kəkərə/ | — | *mēwan /*meːwan/ | *jirüken /*dʒiryken/ |
| 手 | *tV-lak /*tV-lak/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | *n̥uʔ /*n̥uʔ/ | *ta /*ta/ | *-bɔuX /*-bɔuX/ | *ŋāla /*ŋaːla/ | *gar /*ɡar/ |
| 血 | *swiʔ /*swiʔ/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *m̥ˤik /*m̥ˤik/ | *ti /*ti/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ | *sēksə /*seːksə/ | *cisu(n) /*tʃisun/ |
| 人 | *mĭ /*mĭ/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *ni[ŋ] /*ni[ŋ]/ | *pitə /*pitə/ | *lan /*ʔja/ | *niama /*niama/ | *kümün /*kymyn/ |
| 兒 | *tsəʔ /*tsəʔ/ | — | *ŋe /*ŋe/ | — | — | — | — |
| 家 | *qim /*qim/ | *k-y(i/u)m /*k-y(i/u)m/ | *kˤra /*kˤra/ | *ja /*ja/ | *prəuX /*prəuX/ | *dʒūg /*dʒuːɡ/ | — |
| 門 | *kam /*kam/ | *kam /*kam/ | *mˤə[r] /*mˤə[r]/ | *to /*to/ | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | *örke /*œrke/ | *exüden /*exyden/ |
| 生 | *sreŋ /*sreŋ/ | — | *sreŋ /*sreŋ/ | *nar- /*nar-/ | — | *baldi- /*baldi-/ | *töre- /*tœre-/ |
| 死 | *sij /*sij/ | *səy /*səy/ | *sijʔ /*sijʔ/ | *sin- /*sin-/ | *dəjH /*dəjH/ | — | — |
| 飛 | *mV-pjər /*mV-pjər/ | *(p/b)yam /*(p/b)yam/ | *Cə.pə[r] /*Cə.pə[r]/ | *tənp- /*tənp-/ | — | — | *nis- /*nis-/ |
| 坐 | *tūŋ /*tūŋ/ | — | *[dz]ˤo[j]ʔ /*[dz]ˤo[j]ʔ/ | *wo- /*wo-/ | — | *təgə- /*təɡə-/ | *saxu- /*saxu-/ |
| 立 | *g-ryəp /*ryəp/ | *g-r(y)ap /*g-r(y)ap/ | *k.rəp /*k.rəp/ | *tat- /*tat-/ | — | *ili- /*ili-/ | *bos- /*bos-/ |
| 見 | *ken /*ken/ | — | *[k]ˤen-s /*[k]ˤen-s/ | *mi- /*mi-/ | *bu̯ət /*bu̯ət/ | *ičə- /*itʃə-/ | *üje- /*ydʒe-/ |
| 知 | *sjəj /*sjəj/ | *syey-s /*syey-s/ | *tre /*tre/ | *sir- /*sir-/ | *pei /*pei/ | — | *mede- /*mede-/ |
| 食 | *ʒʰa /*ʒʰa/ | *dzya /*dzya/ | *mə-lək /*mə-lək/ | *kup- /*kup-/ | — | *dʒəp- /*dʒəp-/ | *ide- /*ide-/ |
| 飲 | *dʰɨn /*dʰɨn/ | *m/s-tuŋ /*m/s-tuŋ/ | *q(r)[u]mʔ /*q(r)[u]mʔ/ | *nəm- /*nəm-/ | — | *umī- /*umiː-/ | *uxu- /*uxu-/ |
| 黑 | *nək /*nək/ | *s-nak /*s-nak/ | *m̥ˤək /*m̥ˤək/ | *kuro /*kuro/ | — | *sakalīn /*sakaliːn/ | *kara /*kara/ |
| 綠 | *sreŋ /*sreŋ/ | *s-riŋ ⪤ *s-r(y)aŋ /*s-riŋ ⪤ *s-r(y)aŋ/ | *pə.rok /*pə.rok/ | — | — | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | *noguxan /*noɣuxan/ |
| 灰 | *pla /*pla/ | *pla /*pla/ | *m̥ˤə /*m̥ˤə/ | — | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — | *hünesün /*hynesyn/ |
| 長 | *s-riŋ /*s-riŋ/ | *s-r(i/u)ŋ /*s-r(i/u)ŋ/ | *Cə-[N]-traŋ /*Cə-[N]-traŋ/ | *nanka /*nanka/ | *ntauX /*ntauX/ | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | *urtu /*urtu/ |
| 我 | *ŋa /*ŋa/ | *ŋa-y ⪤ *ka /*ŋa-y ⪤ *ka/ | *ŋˤajʔ /*ŋˤajʔ/ | — | — | *bi /*bi/ | *bi /*bi/ |
| 你 | *na-ŋ /*na-ŋ/ | *na-ŋ /*na-ŋ/ | — | — | *mu̯ei /*mu̯ei/ | *si /*si/ | *ci /*tʃi/ |
| 無 | *ma /*ma/ | — | *ma /*ma/ | — | — | — | *ügei /*yɣej/ |
| 不 | *ma /*ma/ | — | *pə /*pə/ | *na /*na/ | — | *e- /*e-/ | *ese /*ese/ |
Ouvrir la carte interactive: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.
Réalisé par Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Accueil LangMap