Kijojia (ქართული, takriban wazungumzaji milioni 3.8) ndiyo lugha kubwa zaidi kati ya lugha nne za Kikartveli za Kaukasia Kusini. Huruhusu konsonanti kurundikana mwanzoni mwa neno. Mfano maarufu ni gvprtskvni (გვფრცქვნი), “unatumenya”: konsonanti nane, g-v-p-r-ts-k-v-n, kisha irabu moja tu. Kijojia huandika ts kwa herufi moja, ც, kwa hiyo neno hili lina herufi tisa na konsonanti nane.
Konsonanti hizi zinatoka wapi
Kundi hili hujengwa na sarufi; halihifadhiwi ndani ya mzizi. Mzizi wa kitenzi cha kumenya ni prtskvn- (nomino yake ya kitenzi ni prtskvna, ფრცქვნა). Ongeza kiambishi awali cha kiima cha nafsi ya kwanza v- na -i ya wakati uliopo, upate v-prtskvn-i, “ninaimenya”. Badilisha v- kwa kiambishi awali cha yambwa cha nafsi ya kwanza wingi gv-, na uache kiima cha nafsi ya pili umoja bila alama, kama Kijojia kinavyofanya, na matokeo ni gv-prtskvn-i, “unatumenya”. Mfumo huohuo hutoa gvts'vrtni (გვწვრთნი), “unatufunza”, yenye konsonanti saba. Nomino inayoundwa kutokana na mzizi huo, mts'vrtneli (მწვრთნელი) “mkufunzi” (m- + ts'vrtn + -el-i), huanza na sita.
Vikundi vya upatanifu
Vipasuo na vizuiokwamizwa vya Kijojia viko katika mifululizo mitatu: ghuna (b, d, g), vyenye mpumuo (pʰ, tʰ, kʰ) na ejektivu (p', t', k'). Kundi la vikundi vya konsonanti mbili vinavyoitwa vikundi vya upatanifu huunganisha konsonanti ya mbele (ya midomo, ya meno au ya kaakaa-ufizi) na ya nyuma (ya kaakaa laini au ya kidakatonge) kutoka mfululizo uleule. Mifano ni bg katika bgera (ბგერა) “sauti”, tsʰx katika tsʰxovreba (ცხოვრება) “maisha”, na ts'q' yenye uejektivu maradufu katika ts'q'ali (წყალი) “maji”. Mpangilio haubadiliki, kutoka mbele kwenda nyuma: bg hutokea kama kundi la upatanifu, gb haitokei.
Kwa sababu vina tabia ya kawaida mno, vikundi vya upatanifu vimewahi kuchambuliwa kama sehemu-sauti moja changamano. Ioana Chitoran alilijaribu wazo hili kiakustika katika Phonology (1998). Aligundua milipuko ya uachiliaji inayosikika kati ya konsonanti hizo mbili, na data haikuunga mkono uchambuzi wa sehemu-sauti moja. Katika utafiti wa magnetomita uliochapishwa katika Papers in Laboratory Phonology 7 (2002), Chitoran, Louis Goldstein na Dani Byrd waligundua kwamba mfuatano wa vipasuo kutoka mbele kwenda nyuma hupishana zaidi kuliko ule wa kutoka nyuma kwenda mbele. Maelezo yao: kipasuo cha pili kikiwa nyuma zaidi, kinaweza kupishana na cha kwanza bila kuficha uachiliaji wa cha kwanza.
Ramani inaonyesha jinsi kundi la “maji” lilivyo la kale. Kimingreli kina წყარი chenye ts'q' ileile, Kilazi kina წკარი chenye konsonanti ya kaakaa laini badala ya ile ya kidakatonge, na muundo uliorejeshwa wa Kikartveli-Asilia ni *c̣q̇al-. Kisvani hutumia neno lisilohusiana, ლიც. Neno la Kijojia la “moto”, tsʰetsʰxli (ცეცხლი), lina jozi ya upatanifu yenye mpumuo tsʰx.
Hati isiyo na herufi kubwa
Maneno haya yote huandikwa kwa Mkhedruli, ambayo ilionekana kwa mara ya kwanza katika karne ya 10 na ina herufi 33 katika matumizi ya kisasa. Haina herufi kubwa: sentensi na majina huanza kwa maumbo yaleyale ya herufi kama maandishi mengine yote. Hati ya zamani zaidi, Asomtavruli, iliyothibitishwa tangu karne ya 5, bado inatumika kanisani. Mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20, baadhi ya waandishi, wakifuata desturi ya Kilatini na Kikrili, waliandika majina ya pekee na mwanzo wa sentensi kwa maumbo ya Mtavruli, lakini desturi hiyo haikudumu. Leo Mtavruli hutumika kwa vichwa vilivyoandikwa kwa herufi kubwa tupu, mabango na maandishi ya kuchongwa, kamwe si kwa herufi kubwa ya mwanzo.
Mabadiliko ya miaka ya 2010 yalihusu usimbaji, si jinsi Wajojia wanavyoandika. Unicode 11.0, iliyotolewa tarehe 5 Juni 2018, iliongeza herufi kubwa 46 za Mtavruli na kuipa kila herufi ya Mkhedruli uoanisho wa herufi kubwa, hivyo programu iliyowekwa kuandika herufi kubwa tupu sasa hubadilisha ქართული kuwa ᲥᲐᲠᲗᲣᲚᲘ. Unicode haibainishi uoanisho wa titlecase kutoka Mkhedruli kwenda Mtavruli, kwa hiyo “andika herufi ya kwanza kwa herufi kubwa” huliacha neno la Kijojia bila mabadiliko. Mwaka 2016 UNESCO iliorodhesha utamaduni hai wa hati tatu za Kijojia katika Orodha yake ya Urithi wa Kitamaduni Usioshikika.
| Mkhedruli | Mtavruli | Asomtavruli | Jina |
|---|---|---|---|
| ა | Ა | Ⴀ | ani (a) |
| ბ | Ბ | Ⴁ | bani (b) |
| გ | Გ | Ⴂ | gani (g) |
| დ | Დ | Ⴃ | doni (d) |
| ე | Ე | Ⴄ | eni (e) |