Hədi
Kihdi
Kiafrika-Kiasia (Kichadi, Kati, kikundi kidogo cha Mafa-Bata)
Hdi (zamani Hidé, Hide) ni lugha ya Kichadi ya Milima ya Mandara kaskazini mwa Kameruni, karibu na mpaka wa Nigeria. Ni maarufu katika maandiko ya isimu kwa kuwa mojawapo ya lugha chache za Kiafrika zilizoandikwa zenye mfumo wa upatanifu wa irabu wa [+/-ATR] unaolingana kikamilifu na lugha za Atlantiki-Kongo za Afrika Magharibi, licha ya uhusiano wake wa Kiafro-Asia. Hdi ina hazina tajiri ya konsonanti za kooni ikiwemo viingizi sauti vyenye sauti na visivyo na sauti (ɓ, ɗ), na sarufi ya marejeo ya Frajzyngier ya mwaka 2002 ni kazi kuu katika isimu ya Kichadi. Watu wa Hdi ni wakulima wa kujikimu katika ardhi yenye miamba ya Mandara.
Maeneo inakozungumzwa
Maneno 87 ya msingi katika Kihdi
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Kiafrika-Kiasia (Kichadi, Kati, kikundi kidogo cha Mafa-Bata)
| Maana | Kihdi | Kidaba | Kilingala | Kikera | Kiawajun | Kinobiin | Kipirahã |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ìmí /ìmí/ | yim /jim/ | máí /máí/ | kan /kan/ | yumi /jumi/ | ámán /ámán/ | pií /pií/ |
| Moto | vú /vú/ | kuhu /kuhu/ | mɔ́tɔ /mɔ́tɔ/ | cəwa /tʃə̄wā/ | jii /hiː/ | ííg /íːɡ/ | hoaí /hoaí/ |
| Jua | fìtík /fìtík/ | pic /pitʃ/ | mói /mói/ | cəwa /tʃə́wá/ | etsá /ɨtsá/ | màshà /màʃà/ | hisí /hisí/ |
| Mwezi | tili /tili/ | təra /təra/ | sánzá /sánzá/ | kitir /kitiɾ/ | nántu /nántu/ | ùnáttí /ùnátːí/ | kaháíxáii /kaháíʔáii/ |
| Nyota | tekwatsa /tekwatsa/ | gəməzla /ɡəməɮa/ | monzoto /monzɔtɔ/ | seska /seska/ | yaya /jaja/ | wìnjì /wìndʒì/ | — /—/ |
| Usiku | rvíɗìk /rvíɗìk/ | vùɗu /vùɗu/ | butu /butu/ | duugŋ /duːɡŋ/ | kashi /kaʃi/ | awa /awa/ | xahoái /ʔahoái/ |
| Mvua | ìmí /ìmí/ | van /van/ | mbula /ˈᵐbula/ | ko /ko/ | yumi /jumi/ | áwwí /áwːí/ | pii /pii/ |
| Upepo | falak /falak/ | mit /mit/ | mopepe /mopepe/ | kaŋkaw /kaŋkaw/ | dase /dasɨ/ | tùùg /tùːɡ/ | xohói /ʔohói/ |
| Udongo | xàɗík /xàɗík/ | xàyik /xàjik/ | mabele /mabele/ | seŋka /seŋka/ | nugka /nuɡka/ | gùr /ɡùr/ | bigí /biɡí/ |
| Jiwe | pala /pala/ | gugun /ɡuɡun/ | libanga /liˈɓaŋɡa/ | pərki /pəɾki/ | kaya /kaja/ | kid /kid/ | xaxái /ʔaʔái/ |
| Mlima | ghwá /ɣʷá/ | caɗak /tʃaɗak/ | ngómbá /ŋɡómbá/ | pərki /pəɾki/ | nain /nain/ | mùléé /mùléː/ | — |
| Bahari | drəf /drəf/ | — | mbu /ᵐbu/ | kan kəmtəŋ /kan kəmtəŋ/ | nayants /najants/ | — | piigiotigai /piiɡiotiɡai/ |
| Mama | má /má/ | məy /məj/ | mamá /mamá/ | nər /nəɾ/ | dukú /dukú/ | een /eːn/ | baíxi /baíʔi/ |
| Baba | dá /dá/ | vay /vaj/ | tatá /tatá/ | bar /baɾ/ | apá /apá/ | faab /faːb/ | baíxi /baíʔi/ |
| Binti | makwa /makʷa/ | gə̀lə̀məy /ɡə̀lə̀məj/ | mwana mwasi /mwana mwasi/ | tər /təɾ/ | nawan /nawan/ | as /as/ | hoísai /hoísai/ |
| Mimi | íí /íí/ | kata /kata/ | ngai /ⁿɡai/ | ten /ten/ | wi /wi/ | ày /àj/ | ti /ti/ |
| Wewe | kághá /káɣá/ | hoh /hoh/ | yo /jo/ | tam /tam/ | amé /amé/ | ìr /ìr/ | gixai /ɡiʔai/ |
| Sisi | ámú / áŋní /ámú / áŋní/ | min tokon / ni /min tokon / ni/ | biso /biso/ | áŋ / are /áŋ / aɾe/ | ii /iː/ | ùù /ùː/ | tiatiso /tiatiso/ |
| Jina | xgà /xɡà/ | zlimi /ɮimi/ | nkombo /ⁿkombo/ | sam /sam/ | daaji /daːhi/ | tàŋìs /tàŋìs/ | karí /karí/ |
| Mtu | mndu /mndu/ | hidi /hidi/ | moto /moto/ | hulum /hulum/ | aents /aɨnts/ | íd /íd/ | — |
| Kichwa | ghəŋ /ɣəŋ/ | tə̀ləŋ /tə̀ləŋ/ | motó /motó/ | cəərə /tʃəːɾə/ | buuk /buːk/ | ùr /ùr/ | xapapai /ʔapapai/ |
| Jicho | ìrí /ìrí/ | həra /həra/ | líso /líso/ | dər /dəɾ/ | jíi /híː/ | mááñ /máːɲ/ | kosi /kosi/ |
| Sikio | sləməŋ /ɬəməŋ/ | zlimi /ɮimi/ | litoyi /litoji/ | koso /koso/ | kuwish /kuwiʃ/ | ukki /ukːi/ | xáooí /ʔáooí/ |
| Pua | xtsíŋ /xtsíŋ/ | mìcin /mìtʃin/ | zolo /zóló/ | — | nuji /nuhi/ | sòrìŋ /sòrìŋ/ | xitaoí /ʔitaoí/ |
| Mdomo | wa /wa/ | mà /mà/ | monɔkɔ /monɔkɔ/ | ku /ku/ | wenu /wɨnu/ | ág /áɡ/ | kao /kao/ |
| Jino | sliʼiŋ /ɬiʔiŋ/ | ndiŋ /ndiŋ/ | lino /lino/ | kəsəŋ /kəsəŋ/ | dai /dai/ | nid /nid/ | aitoi /aitoi/ |
| Ulimi | ghanik /ɣanik/ | gə̀nà /ɡə̀nà/ | lolemo /lolemo/ | kəsəl /kəsəl/ | inai /inai/ | nar /nar/ | ipopai /ipopai/ |
| Mkono | dzvú /dzvú/ | zləra /ɮəra/ | lobɔ́kɔ /lobɔ́kɔ/ | kaasa /kaːsa/ | uwéj /uwéh/ | èddì /èdːì/ | xoái /ʔoái/ |
| Mguu | səla /səla/ | ngə̀z /ŋɡə̀z/ | lokolo /lokolo/ | kampar /kampar/ | dawe /dawɨ/ | óóy /óːj/ | xaaí /ʔaaí/ |
| Moyo | ŋùɗùf /ŋùɗùf/ | mututukul /mututukul/ | motéma /motéma/ | tarmə /taɾmə/ | anéntai /anɨ́ntai/ | áy /áj/ | — /—/ |
| Mfupa | ghudzif /ɣudzif/ | gengirizl /ɡeŋɡiriɮ/ | mokuwa /mokuwa/ | kəskəŋ /kəskəŋ/ | ukunch /ukuntʃ/ | gisir /ɡisir/ | xaí /ʔaí/ |
| Damu | us /us/ | ɓiɓiž /ɓiɓiʒ/ | makila /makila/ | kor /kor/ | numpa /numpa/ | dis /dis/ | biipai /biipai/ |
| Kinyesi | ghúvì /ɣúvì/ | bəbah /bəbah/ | nyeí /ɲeí/ | — | ija /iha/ | — | — |
| Upendo | ɗvú /ɗvú/ | may /maj/ | bolíngo /bolíŋɡo/ | bele /bele/ | wakejut /wakɨhut/ | doll- /dolː/ | — /—/ |
| Mti | fú /fú/ | pay /paj/ | nzété /nzété/ | kəbaŋ /kəbaŋ/ | númi /númi/ | kóy /kój/ | xií /ʔií/ |
| Mbwa | krì /krì/ | həza /həza/ | mbwá /mbwá/ | kooya /koːja/ | yawá /jawá/ | mùg /mùɡ/ | giopaíxi /ɡiopaíʔi/ |
| Paka | ùvá /ùvá/ | mbə̀va /mbə̀va/ | nyáu /ɲáu/ | baadu /baːdu/ | bishu /biʃu/ | kàdíís /kàdíːs/ | xowí /ʔowí/ |
| Samaki | klipi /klipi/ | kìlif /kìlif/ | mbisi /mbisi/ | aska /aska/ | namak /namak/ | angisi /aŋisi/ | tíxisi /tíʔisi/ |
| Ndege | ɗyak /ɗjak/ | ɨ̀vkin /ɨ̀vkin/ | ndeke /ndɛkɛ/ | kasko /kasko/ | pishak /piʃak/ | — | piibigi /piibiɡi/ |
| Yai | slislik /ɬiɬik/ | nezli /neɮi/ | likei /likei/ | kiciki /kitʃiki/ | nujín /nuˈhin/ | kúmbúú /kúmbúː/ | sitoí /sitoí/ |
| Farasi | plis /plis/ | pilis /pilis/ | farása /farása/ | gədaamo /ɡədaːmo/ | kawayu /kawaju/ | — | — |
| Nyumba | hgá /hɡá/ | jik /dʒik/ | ndáko /ndáko/ | kuli /kuli/ | jega /hɨɡa/ | noog /noːɡ/ | kaiíi /kaiíi/ |
| Maziwa | uʼa /uʔa/ | wa /wa/ | míliki /míliki/ | kaw /kaw/ | muntsu /muntsu/ | — | xíbogi /ʔíboɡi/ |
| Asali | zuɗum /zuɗum/ | ɓùɓum /ɓùɓum/ | mafuta ya nzoi /mafuta ja nzoi/ | son bə tum /son bə tum/ | dapa yumiji /dapa jumihi/ | — | xaáhái /ʔaáhái/ |
| Chumvi | hlùghúl /ɬùɣúl/ | mandà /mandà/ | mongwa /moŋɡwa/ | manta /manta/ | wee /wɨː/ | imiid /imiːd/ | — |
| Mvinyo | ima inabi /ima inabi/ | — | vinyo /viɲo/ | kumuy bə atələələm /kumuj bə atələːləm/ | vino /ˈbino/ | — | — |
| Chuma | kfur /kfur/ | məsa /məsa/ | ebendé /eˈɓende/ | kooso /koːso/ | jiju /hihu/ | tirissi /tirisːi/ | — |
| Kitabu | deftera /deftera/ | beftere /beftere/ | búku /búku/ | kefter /kefteɾ/ | papi /papi/ | — | — |
| Kula | za /za/ | zəm /zəm/ | kolía /kolía/ | hame /hame/ | yuwámu /juwámu/ | kàb- /kàb/ | xohoái /ʔohoái/ |
| Kunywa | sa /sa/ | sa /sa/ | komɛ́la /komɛ́la/ | se /se/ | umut /umut/ | níí- /níː/ | gao /ɡao/ |
| Kulala | xàná /xàná/ | wan /wan/ | kolala /kolala/ | kin /kin/ | kanut /kanut/ | nèèr- /nèːr/ | xaití /ʔaití/ |
| Moja | tùrtúkw /tùrtúkʷ/ | takan /takan/ | mɔ̌kɔ́ /mɔ̌kɔ́/ | məna /məna/ | makichik /makitʃik/ | wèèr /wèːr/ | hói /hói/ |
| Mbili | xìs /xìs/ | səray /səraj/ | mibale /mibale/ | ɓasi /ɓasi/ | jimag /himaɡ/ | úwwó /úwːó/ | hoí /hoí/ |
| Tatu | xkán /xkán/ | makaɗ /makaɗ/ | misato /misatu/ | sóópe /sóːpe/ | kampatum /kampatum/ | tuskó /tuskó/ | baágiso /baáɡiso/ |
| Nne | fwaɗ /fwaɗ/ | foɗ /foɗ/ | mínei /mínei/ | waaɗe /waːɗe/ | ipaksumat /ipaksumat/ | kémsó /kémsó/ | — |
| Tano | hùtáf /hùtáf/ | jəɓin /dʒəɓin/ | mítáno /mítáno/ | wiiɗiw /wiːɗiw/ | uweja amua /uwɨha amua/ | dìjì /dìdʒì/ | — |
| Mia | dərmək /dərmək/ | bələk /bələk/ | nkama /nkama/ | kəsi /kəsi/ | cien /sjen/ | — | — |
| Habari | zgú /zɡú/ | usoko /usoko/ | mbóte /mbóte/ | suuse /suːse/ | pujámek /puhámɨk/ | — /—/ | — /—/ |
| Asante | ŋkáʼ /ŋkáʔ/ | soko /soko/ | matɔ́ndɔ /matɔ́ndɔ/ | suuse ablaw /suːse ablaw/ | see /sɨː/ | — /—/ | kapiíhií /kapiíhií/ |
| Nzuri | zɗá /zɗá/ | ninek /ninek/ | malámu /malámu/ | pisi /pisi/ | pegkeg /pɨɡkɨɡ/ | màs /màs/ | báaxáí /báaʔáí/ |
| Mpya | lfiɗa /lfiɗa/ | yìwun /jìwun/ | sika /sika/ | kimirwi /kimiɾwi/ | yamajam /jamaham/ | míríí /míríː/ | xasí /ʔasí/ |
| Nyekundu | dvá /dvá/ | mèpɨ̀rriŋ /mèpɨ̀rːiŋ/ | motane /motane/ | kəəli /kəːli/ | kapantu /kapantu/ | geel /ɡeːl/ | biísi /biísi/ |
| Nyeupe | ŋúhlín /ŋúɬín/ | màbɨ̀rrɨn /màbɨ̀rːɨn/ | pɛmbɛ /pɛmbɛ/ | bərwa /bəɾwa/ | puju /puhu/ | nuluu /nuluː/ | kobiaí /kobiaí/ |
| Nyeusi | ŋəra /ŋəra/ | mimìliŋ /mimìliŋ/ | moindo /moindo/ | sarka /saɾka/ | bukusea /bukusɨa/ | úrúm /úrúm/ | kopaíai /kopaíai/ |
| Kijani | kùzún-kùzún /kùzún kùzún/ | — | lángi la mpɔndú /láŋɡi la mpɔndú/ | — | samekbau /samɨkbau/ | bessi /besːi/ | xahoasai /ʔahoasai/ |
| Sukari | súkùr /súkùr/ | — | sukáli /sukáli/ | — | — | — | — |
| 99 | təmbay mbsak təmbay mida /təmbaj mbsak təmbaj mida/ | — | tuku libwa na libwa /tuku libwa na libwa/ | — | — | — | — |
Ukurasa 1/9
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap