ดาริอุสที่ 1 โปรดให้สลักเรื่องราวที่พระองค์เล่าเองว่าได้ราชบัลลังก์เปอร์เซียมาอย่างไร ไว้บนหน้าผาหินปูนที่บิโซตุน (เบฮิสตุน) สูงจากพื้นดินราว 100 เมตร หน้าผานี้ตั้งอยู่ริมเส้นทางโบราณจากบาบิโลนไปเอกบาทานา ในพื้นที่ซึ่งปัจจุบันคือจังหวัดเคร์มานชาห์ทางตะวันตกของอิหร่าน ภาพสลักนูนแสดงดาริอุสเหยียบเกามาตา ผู้ที่พระองค์ระบุว่ายึดอำนาจเมื่อ 522 ปีก่อนคริสตกาล โดยหันหน้าไปทางแถวกษัตริย์กบฏที่ถูกผูกคอต่อกัน รอบภาพสลักมีเรื่องเดียวกันเขียนไว้สามครั้งด้วยสามภาษา ทั้งหมดใช้เครื่องหมายรูปลิ่ม ได้แก่ ภาษาเปอร์เซียเก่า ซึ่งเป็นภาษาอินโด-ยูโรเปียน ภาษาอีลาม ซึ่งเป็นภาษาโดดเดี่ยว และภาษาบาบิโลน ซึ่งเป็นภาษาถิ่นหนึ่งของภาษาอัคคาเดียนในกลุ่มเซมิติก แหล่งนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของยูเนสโกในปี 2006
สามฉบับ สลักต่างวาระกัน
ตัวบทภาษาอีลามถูกสลักก่อน ภาษาอีลามเป็นภาษาเขียนหลักของการบริหารราชการสมัยราชวงศ์อะคีเมนิด แผ่นดินเหนียวป้อมเพอร์เซโพลิส (Persepolis Fortification) ในช่วง 509–493 ปีก่อนคริสตกาลส่วนใหญ่เขียนเป็นภาษาอีลาม ฉบับภาษาบาบิโลนและภาษาเปอร์เซียเก่าถูกเพิ่มเข้ามาภายหลัง หลังการทัพของดาริอุสในช่วง 520–519 ปีก่อนคริสตกาล มีการสลักรูปสกุนคา หัวหน้าชาวซากา เพิ่มไว้ท้ายแถวเชลย รูปนี้ถูกสลักลงไปบนตัวบทภาษาอีลามชุดแรกโดยตรง ตัวบทภาษาอีลามจึงต้องถูกสลักซ้ำอีกครั้งทางซ้ายของฉบับภาษาเปอร์เซียเก่า ในตอนหนึ่งที่เสียหายหนักของคอลัมน์ที่สี่ของฉบับภาษาเปอร์เซียเก่า (§70) ดาริอุสตรัสว่าพระองค์ได้สร้างรูปแบบการเขียนในภาษา ariyā หรือ "อารยะ" ซึ่งไม่เคยมีมาก่อน ข้อความนี้ถูกตีความว่าเป็นการอ้างว่าอักษรเปอร์เซียเก่าถูกสร้างขึ้นตามพระบัญชาของพระองค์ บรรทัดที่หลงเหลืออยู่อ่านได้ยากบนหน้าหิน การอ่านที่ตีพิมพ์ออกมาก็แตกต่างกัน และในปี 2024 มีงานศึกษาใหม่สองชิ้นเกี่ยวกับตอนนี้ ชิ้นหนึ่งโดยมาร์โก ฟัตโตรี อีกชิ้นโดยซาเบร์ อามีรี ปาเรียน และเคย์วาน มาห์มูดี
คัดลอกหน้าผา
เฮนรี เครสวิก รอว์ลินสัน นายทหารของบริษัทอินเดียตะวันออกที่ประจำการอยู่ที่เคร์มานชาห์ ศึกษาอนุสรณ์สถานนี้ตั้งแต่ปี 1835 ถึง 1847 เขาเริ่มคัดลอกตัวบทภาษาเปอร์เซียเก่าในช่วงทศวรรษ 1830 และในปี 1844 เขากลับไปอีกครั้ง คัดลอกภาษาเปอร์เซียเก่าใหม่และคัดลอกภาษาอีลาม ภาษาเปอร์เซียเก่าคือประตูบานแรก เพราะอักษรของมันมีเครื่องหมายแทนเสียงเพียงราว 36 ตัว บวกกับเครื่องหมายคั่นคำอีกหนึ่งตัว เกออร์ก ฟรีดริช โกรเทเฟนด์ได้ระบุชื่อดาริอุส เซอร์ซีส และฮิสทัสเปส ในจารึกจากเพอร์เซโพลิสไว้แล้วตั้งแต่ปี 1802 รอว์ลินสันตีพิมพ์ตัวบทภาษาเปอร์เซียเก่าพร้อมคำแปลใน Journal of the Royal Asiatic Society ในปี 1846–47 และเอ็ดวิน นอร์ริสตีพิมพ์ฉบับภาษาอีลามในปี 1855 ทั้งสามภาษาแทบไม่มีอะไรเหมือนกันเลย คำว่า "ชื่อ" ในภาษาเปอร์เซียเก่าคือ nāma ในภาษาอีลามคือ hiš และในภาษาอัคคาเดียนคือ šumu
ตัวบทภาษาบาบิโลนอยู่บนหินอีกก้อนหนึ่งที่แยกออกไปทางซ้ายของภาพสลักนูน และไม่สามารถเอื้อมถึงได้จากชะง่อนหิน รายงานของรอว์ลินสันเองซึ่งตีพิมพ์ใน Archaeologia ปี 1851 เล่าว่านักปีนเขาท้องถิ่นยืนยันว่าหินก้อนนั้นเข้าไม่ถึง จนกระทั่งฤดูใบไม้ร่วงปี 1847 "เด็กชายชาวเคิร์ดผู้ป่าเถื่อนคนหนึ่งซึ่งมาจากแดนไกลอาสาที่จะลองดู" เด็กชายเบียดตัวปีนขึ้นไปตามรอยแยกในหิน ผูกเชือกไว้ แล้วห้อยตัวอยู่หน้าหน้าผาเพื่อกดกระดาษลอกลายเครื่องหมายเหล่านั้น
| อักษรรูปลิ่ม | ทีละสัญลักษณ์ | การอ่าน |
|---|---|---|
| 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 | da-a-ra-ya-va-u-ša | Dārayavauš ดาริอุส |
| 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠 | xa-ša-ya-a-ra-ša-a | Xšayāršā เซอร์ซีส |
| 𐎻𐎡𐏁𐎫𐎠𐎿𐎱 | vi-i-ša-ta-a-sa-pa | Vištāspa ฮิสทัสเปส |
| 𐎴𐎠𐎶 | na-a-ma | nāma “ชื่อ” (ภาษาเปอร์เซียเก่า) |
| 𒄭𒅖 | hi-iš | hiš “ชื่อ” (ภาษาอีลาม) |
| 𒈬 | MU | šumu “ชื่อ” (ภาษาอัคคาด, อักษรแทนคำตัวเดียว) |
ไม่ใช่กุญแจไขภาษาอัคคาเดียน
เบฮิสตุนได้ฉายาว่าศิลาโรเซตตาของอักษรลิ่ม แต่ถ้าพูดถึงภาษาอัคคาเดียน ฉายานี้ก็เกินจริงไปมาก สำเนาตัวบทภาษาบาบิโลนหลักของรอว์ลินสันไม่ได้ตีพิมพ์จนกระทั่งปลายปี 1851 ถึงตอนนั้น เอ็ดเวิร์ด ฮิงส์ อธิการโบสถ์แห่งคิลลีลีห์ในเคาน์ตีดาวน์ ไอร์แลนด์ ได้ศึกษาจากจารึกอัสซีเรียและบาบิโลนชิ้นอื่น ๆ ไปแล้ว ในปี 1846 เขาแสดงให้เห็นว่าอักษรบาบิโลนสะกดเป็นพยางค์ และภาษาของมันมีส่วนคล้ายกับภาษากลุ่มเซมิติกอยู่มาก ในปี 1847 เขาตีพิมพ์รายการค่าเสียงของเครื่องหมาย 76 ตัว และในปี 1850 เขาอธิบายเรื่องอักษรแทนคำ (logogram) และการใช้เครื่องหมายหลายตัวแทนเสียงเดียวกัน เควิน แคธคาร์ตสรุปไว้ในปี 2011 ว่าตัวบทภาษาบาบิโลนที่เบฮิสตุนไม่ได้มีส่วนใดเลยในการถอดรหัสภาษาอัคคาเดียนขั้นแรก
ซองปิดผนึกสี่ซอง ปี 1857
การทดสอบที่ปิดข้อถกเถียงทำกับตัวบทอีกชิ้นหนึ่ง ในเดือนมีนาคม 1857 วิลเลียม เฮนรี ฟอกซ์ ทัลบอต หนึ่งในผู้ประดิษฐ์การถ่ายภาพ ส่งคำแปลจารึกที่เพิ่งพิมพ์หินออกมาใหม่ของเขาในห่อปิดผนึกไปยังราชสมาคมเอเชีย (Royal Asiatic Society) จารึกนั้นคือตัวบทบนแท่งปริซึมดินเหนียวของกษัตริย์อัสซีเรียทิกลัท-ปิเลเซอร์ที่ 1 (ครองราชย์ราว 1114–1076 ปีก่อนคริสตกาล) จากเมืองอัสซูร์ ขณะนั้นรอว์ลินสันกำลังแปลฉบับของตนเองอยู่แล้ว ตามข้อเสนอของเขา เอ็ดวิน นอร์ริส เลขาธิการของสมาคม ได้ขอให้ฮิงส์แปลอีกฉบับหนึ่งด้วย และยูลีอุส ออพเพิร์ท ซึ่งอยู่ที่ปารีสก็เสนอตัวลองแปลเช่นกัน แต่ละคนทำงานโดยไม่ได้เห็นฉบับของคนอื่น วันที่ 20 เมษายน 1857 นอร์ริสเขียนจดหมายถึงฮิงส์ว่าคำแปลทั้งหมดจะถูกปิดผนึกไว้จนกว่าจะเปิดในการประชุมเดือนพฤษภาคม ปลายเดือนพฤษภาคม คณะกรรมการชุดหนึ่งซึ่งรวมถึงนักประวัติศาสตร์จอร์จ โกรต วิลเลียม ฮีเวลล์แห่งทรินิตีคอลเลจ เคมบริดจ์ และนักอียิปต์วิทยาเซอร์การ์ดเนอร์ วิลคินสัน ได้เปรียบเทียบคำแปลทั้งสี่ ฮิงส์และออพเพิร์ทมีเวลาน้อยกว่าและส่งฉบับที่สั้นกว่า แต่ในส่วนที่คำแปลครอบคลุมตอนเดียวกัน คำแปลเหล่านั้นสอดคล้องกันเป็นส่วนใหญ่ สมาคมถือว่านี่เป็นข้อพิสูจน์ว่าภาษาอัคคาเดียนอ่านได้ และคำแปลทั้งสี่ฉบับก็ถูกตีพิมพ์เทียบกันในปีนั้นเอง
ฉบับภาษาบาบิโลนบนหน้าผาเสียหายหนัก และสำเนาที่ทำไว้ก็ไม่รอดเช่นกัน แผ่นลอกลายของรอว์ลินสันจากปี 1844 และ 1847 เริ่มผุพังแล้วเมื่อเลนเนิร์ด คิง และเรจินัลด์ แคมป์เบลล์ ทอมป์สัน ปีนกลับขึ้นไปที่จารึกในปี 1904 และนับจากนั้นก็สลายไปหมดแล้ว ฉบับชำระปี 1978 ของเอลิซาเบธ ฟอน ฟอยต์ลันเดอร์อาศัยแผ่นลอกลายยางลาเท็กซ์ที่จอร์จ แคเมอรอนทำไว้ในปี 1957 เป็นหลัก และแผ่นเหล่านั้นก็เสื่อมสภาพลงเช่นกัน ในปี 2025 โยฮันเนส ฮัคเคิลกลับไปตรวจสอบหลักฐานอีกครั้ง เขาสรุปว่าการอ่านเพิ่มเติมของเธอไม่สามารถยืนยันได้ และราวสองในสามของตัวบทภาษาบาบิโลนควรถือว่าสูญหายไปแล้ว