ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1799 ทหารฝรั่งเศสที่กำลังสร้างป้อมขึ้นใหม่ใกล้เมืองราชิด (โรเซตตา) ในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำไนล์ ได้พบแผ่นหินแกรโนไดออไรต์ที่แตกหัก ปีแยร์-ฟร็องซัว บูชาร์ นายทหารผู้ควบคุมงาน สังเกตเห็นว่าบนหินมีข้อความอยู่สามช่วง ศิลานี้หนักราว 760 กก. และสูง 112 ซม. บันทึกประกาศฉบับเดียวที่สภานักบวชแห่งเมมฟิสออกเมื่อ 196 ปีก่อนคริสตกาล เพื่อยกย่องกษัตริย์เยาว์วัยปโตเลมีที่ 5 โดยเขียนไว้สามครั้ง ได้แก่ อักษรเฮียโรกลิฟที่เหลืออยู่ 14 บรรทัดด้านบน อักษรดีโมติก (อักษรหวัดที่ใช้ในเอกสารทั่วไปในชีวิตประจำวัน) 32 บรรทัดตรงกลาง และภาษากรีก 54 บรรทัดด้านล่าง เมื่อกองทัพฝรั่งเศสในอียิปต์ยอมจำนนใน ค.ศ. 1801 ศิลานี้ก็ตกเป็นของอังกฤษ และอยู่ในพิพิธภัณฑ์บริติชมาตั้งแต่ ค.ศ. 1802
ภาษากรีกอ่านออกทันที นักวิชาการจึงรู้ว่าอีกสองข้อความพูดถึงอะไร แต่ไม่รู้ว่าเขียนอย่างไร ซีลแวสตร์ เดอ ซาซี และโยฮัน ดาวิด โอเกร์บลาด นักการทูตชาวสวีเดน ลงมือศึกษาอักษรดีโมติกก่อน ใน ค.ศ. 1802 โอเกร์บลาดระบุชื่อบุคคลภาษากรีกในข้อความนั้นได้ และตีพิมพ์ชุดตัวอักษรดีโมติก 29 ตัว ซึ่งถูกต้องมากกว่าครึ่ง
การอ่านได้บางส่วนของโทมัส ยัง
โทมัส ยัง แพทย์ชาวอังกฤษ เริ่มศึกษาศิลานี้ใน ค.ศ. 1814 บทความยาวเรื่อง “Egypt” (อียิปต์) ของเขา ซึ่งตีพิมพ์โดยไม่ลงชื่อในภาคผนวกปี 1819 ของสารานุกรมบริแทนนิกา ได้จับคู่สัญลักษณ์เฮียโรกลิฟราว 80 ตัวกับสัญลักษณ์ดีโมติก และแสดงว่าอักษรดีโมติกสืบทอดมาจากเฮียโรกลิฟ เขายังเห็นว่าวงรีที่เรียกว่าคาร์ทูชบรรจุพระนามของกษัตริย์ ในคาร์ทูชของปโตเลมี เขาอ่าน p, t, m และ i ได้ถูกต้อง และ s ถูกครึ่งหนึ่ง (เขาอ่านเป็น os) เขาอ่านรูปสิงโตเป็น ole และถือว่าอีกสัญลักษณ์หนึ่งเป็นส่วนเกิน สำหรับพระนามของราชินีเบเรนิซ เขาอ่านถูกเพียง n ยังเชื่อว่าการสะกดตามเสียงเป็นกลวิธีที่สงวนไว้สำหรับชื่อต่างชาติเช่นนี้ ส่วนคำอียิปต์ดั้งเดิมเขียนด้วยสัญลักษณ์
| สัญลักษณ์ | หมายเลขการ์ดิเนอร์ | ยัง (1819) | ค่าเสียง |
|---|---|---|---|
| 𓊪 | Q3 | p | p |
| 𓏏 | X1 | t | t |
| 𓍯 | V4 | ส่วนเกิน | wꜣ (o) |
| 𓃭 | E23 | lo / ole | rw (l) |
| 𓐝 | Aa15 | ma / m | m |
| 𓇋𓇋 | M17 M17 | i | i / y |
| 𓋴 | S29 | osh / os | s |
ช็องปอลียงกับภาษาคอปติก
ฌ็อง-ฟร็องซัว ช็องปอลียง ซึ่งเกิดที่ฟีฌักใน ค.ศ. 1790 เข้าหาปัญหานี้ผ่านภาษาคอปติก ภาษาคอปติกเป็นภาษาอียิปต์ขั้นสุดท้าย เขียนตั้งแต่ช่วงศตวรรษแรก ๆ ของคริสต์ศักราชด้วยอักษรกรีก บวกกับอักษรอีกหกหรือเจ็ดตัวที่นำมาจากอักษรดีโมติก (ϣ, ϥ, ϧ, ϩ, ϫ, ϭ, ϯ) และปัจจุบันยังเป็นภาษาในพิธีกรรมของคริสตจักรคอปติก เขาเริ่มเรียนภาษานี้จากหนังสือตั้งแต่ยังเป็นนักเรียนที่เกรอนอบล์ และที่ปารีสเขายังได้เรียนกับยูฮันนา ชิฟติชี นักบวชชาวคอปต์ ที่โบสถ์แซ็ง-ร็อก ภาษาคอปติกให้สิ่งที่ศิลาให้ไม่ได้ คือเสียงของคำภาษาอียิปต์ รวมทั้งสระด้วย
ใน ค.ศ. 1822 เขานำคาร์ทูชของคลีโอพัตราจากเสาโอเบลิสก์ที่ฟิเลมาเทียบกับคาร์ทูชของปโตเลมี และสัญลักษณ์ที่ใช้ร่วมกันสำหรับ p, l และ o ก็ยืนยันซึ่งกันและกัน เมื่อวันที่ 27 กันยายน ค.ศ. 1822 เขาอ่าน Lettre à M. Dacier ต่อสถาบันจารึกและวรรณศิลป์ (Académie des Inscriptions et Belles-Lettres) ที่ปารีส โดยมียังนั่งฟังอยู่ด้วย ชื่อเต็มของจดหมายฉบับนี้จำกัดข้ออ้างไว้เพียงชุดตัวอักษรของเฮียโรกลิฟแทนเสียงที่ใช้สำหรับ “ตำแหน่ง ชื่อ และนามสกุลของกษัตริย์กรีกและโรมัน”
ก้าวที่ไปไกลกว่ายังมาจากพระนามของฟาโรห์อียิปต์เอง ในคาร์ทูชหนึ่งที่คัดลอกมาจากอาบูซิมเบล ช็องปอลียงอ่านรูปจานกลมว่าดวงอาทิตย์ ภาษาคอปติก rē สัญลักษณ์ถัดไปเขาเชื่อมโยงกับคำคอปติก mise “ให้กำเนิด” เพราะสัญลักษณ์นี้อยู่ตรงตำแหน่งที่ข้อความภาษากรีกในประกาศโรเซตตากล่าวถึงวันประสูติของกษัตริย์ และสัญลักษณ์สุดท้ายคือ s ที่รู้แล้วจากชื่อปโตเลมี จึงได้ Ra-mes-s คือรามเสส ด้วยวิธีเดียวกัน นกไอบิสซึ่งเป็นนกของเทพทอทก็ให้ชื่อทุตโมส สัญลักษณ์แทนเสียงกำลังสะกดชื่ออียิปต์จากยุคก่อนกรีกเข้ามาปกครอง
| สัญลักษณ์ | การอ่าน | เบาะแส |
|---|---|---|
| 𓇳 | rꜥ | ภาษาคอปติก ⲣⲏ rē “ดวงอาทิตย์” |
| 𓄟 | ms | ภาษาคอปติก ⲙⲓⲥⲉ mise “ให้กำเนิด” |
| 𓋴 | s | รู้แล้วจากชื่อปโตเลมี |
| 𓇳𓄟𓋴𓋴 | Ra-mes-s | รามเสส |
| 𓅝𓄟𓋴 | Thoth-mes | ทุตโมส (นกไอบิสเป็นนกของเทพทอท) |
ภาพที่เป็นเสียงไปพร้อมกัน
หนังสือ Précis du système hiéroglyphique ของเขาใน ค.ศ. 1824 อธิบายระบบทั้งหมด โดยเรียกว่า “une écriture tout-à-la-fois figurative, symbolique et phonétique” คือระบบเขียนที่เป็นทั้งภาพ สัญลักษณ์ และเสียงในคราวเดียวกัน คำหนึ่งคำอาจรวมสัญลักษณ์ที่สะกดพยัญชนะ สัญลักษณ์ที่แทนทั้งคำ และสัญลักษณ์ที่ไม่ออกเสียงซึ่งบอกหมวดความหมาย แผนที่แสดงหลักการนี้ด้วยสัญลักษณ์ตัวเดียว 𓂋 รูปปาก คือคำ rꜣ “ปาก” (คอปติก ro) และภาพเดียวกันนี้เป็นตัวอักษร r ใน rn “ชื่อ” คอปติก ran อักษรนี้ไม่เขียนสระ นักอียิปต์วิทยาจึงยังออกเสียงภาษานี้ตามธรรมเนียมที่ตกลงกันไว้ และเหตุที่ภาษาคอปติกยังเป็นหลักฐานหลักเรื่องสระของภาษานี้
เรื่องเล่าที่ว่าศิลาโรเซตตาก้อนเดียวไขความลับของเฮียโรกลิฟได้ มองข้ามหลักฐานส่วนใหญ่ไป ส่วนที่เป็นเฮียโรกลิฟบนศิลาเสียหายมากที่สุดในสามส่วน และมีพระนามกษัตริย์เพียงพระนามเดียว คือปโตเลมี การอ่านที่ชี้ขาดมาจากคาร์ทูชที่ฟิเลและอาบูซิมเบล และจากภาษาที่ไม่ได้อยู่บนศิลาเลย ช็องปอลียงยังพึ่งภาษาคอปติกมากเกินไปด้วย ทั้งที่คอปติกกับภาษาบนจารึกห่างกันหลายพันปี และการถอดเสียงบางส่วนของเขาก็นำรูปคอปติกยุคหลังย้อนกลับไปใส่ในภาษาอียิปต์ที่เก่าแก่กว่ามาก