ツングース祖語
Tiền Tungus ngữ
Tungus (proto)
Proto-Tungusic là ngôn ngữ tổ chung được tái dựng của ngữ hệ Tungus, gồm tiếng Mãn, Nữ Chân, Sibe, Evenki, Even, Nanai, Udege, Oroch, Orok, Ulch. Khoảng 2000 TCN tại lưu vực sông Amur và vùng Mãn Châu, Đông Nam Siberi, sau phân thành nhánh Bắc (Evenkic) và Nam (Mãn-Nanai). Tái dựng theo Tsintsius (1975-77), Doerfer (2006), Janhunen (2003); đặc trưng: hài hòa nguyên âm, đối lập nguyên âm dài-ngắn, hệ phụ âm phong phú gồm âm mũi vòm mềm *ŋ.
Nơi được sử dụng
Cách đọc chữ Hán trong Tiền Tungus ngữ
| Chữ Hán | Nghĩa | Âm đọc | Dạng viết | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *əmun | /*əmun/ | |
| 二 | two | *dʒuər | /*dʒuər/ | |
| 三 | three | *ilan | /*ilan/ | |
| 四 | four | *dügin | /*dyɡin/ | |
| 五 | five | *tuɲga | /*tuɲɡa/ | |
| 六 | six | *ɲuŋun | /*ɲuŋun/ | |
| 七 | seven | *nadan | /*nadan/ | |
| 八 | eight | *dʒapkun | /*dʒapkun/ | |
| 九 | nine | *xəgün | /*xəɡyn/ | |
| 十 | ten | *dʒuwan | /*dʒuwan/ | |
| 天 | sky | *abka | /*abka/ | |
| 地 | ground | *na | /*na/ | |
| 日 | sun | *siun | /*siun/ | |
| 月 | moon | *bēga | /*beːɡa/ | |
| 山 | mountain | *xada | /*xada/ | |
| 海 | sea | *lāmu | /*laːmu/ | |
| 水 | water | *mū | /*muː/ | |
| 火 | fire | *tōga | /*toːɡa/ | |
| 木 | tree | *mō | /*moː/ | |
| 土 | soil | *na | /*na/ | |
| 石 | stone | *dʒola | /*dʒola/ | |
| 鐵 | iron | *sele | /*sele/ | |
| 雨 | rain | *tügde | /*tyɡde/ | |
| 雪 | snow | *ximansa | /*ximansa/ | |
| 牛 | ox | *xuker | /*xuker/ | |
| 龍 | dragon | *muduri | /*muduri/ | |
| 蛇 | snake | *müikī | /*myikiː/ | |
| 馬 | horse | *murin | /*murin/ | |
| 雞 | chicken | *tiaku | /*tiaku/ | |
| 犬 | dog | *ŋinda | /*ŋinda/ | |
| 豬 | pig | *ulgian | /*ulɡian/ | |
| 鳥 | bird | *gasa | /*ɡasa/ | |
| 魚 | fish | *nimaka | /*nimaka/ | |
| 頭 | head | *dil | /*dil/ | |
| 目 | eye | *jāsa | /*jaːsa/ | |
| 耳 | ear | *sēn | /*seːn/ | |
| 口 | mouth | *amŋa | /*amŋa/ | |
| 牙 | tooth | *xǖkte | /*xyːkte/ | |
| 心 | heart | *mēwan | /*meːwan/ | |
| 手 | hand | *ŋāla | /*ŋaːla/ | |
| 足 | foot | *bəgdi | /*bəɡdi/ | |
| 血 | blood | *sēksə | /*seːksə/ | |
| 肉 | meat | *uldʒə | /*uldʒə/ | |
| 人 | person | *niama | /*niama/ | |
| 家 | home, family | *dʒūg | /*dʒuːɡ/ | |
| 門 | door, gate | *örke | /*œrke/ | |
| 年 | year | *aniganī | /*aniɡaniː/ | |
| 生 | live, be born | *baldi- | /*baldi-/ | |
| 行 | go | *jabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *ŋənə- | /*ŋənə-/ | |
| 来 | come | *əmə- | /*əmə-/ | |
| 去 | leave | *ŋənə- | /*ŋənə-/ | |
| 走 | run | *tuksa- | /*tuksa-/ | |
| 坐 | sit | *təgə- | /*təɡə-/ | |
| 立 | stand | *ili- | /*ili-/ | |
| 見 | see | *ičə- | /*itʃə-/ | |
| 聞 | hear | *dōldi- | /*doːldi-/ | |
| 食 | eat | *dʒəp- | /*dʒəp-/ | |
| 飲 | drink | *umī- | /*umiː-/ | |
| 黑 | black | *sakalīn | /*sakaliːn/ | |
| 紅 | red | *pula | /*pula/ | |
| 綠 | green | *ɲoŋa | /*ɲoŋa/ | |
| 大 | big | *amban | /*amban/ | |
| 多 | many, much | *geren | /*ɡeren/ | |
| 長 | long | *ŋōlimi | /*ŋoːlimi/ | |
| 老 | old | *sagdV | /*saɡdV/ | |
| 遠 | far | *gora | /*ɡora/ | |
| 上 | up | *ugi | /*uɡi/ | |
| 下 | down | *xərgi | /*xərɡi/ | |
| 左 | left | *dʒəgün | /*dʒəɡyn/ | |
| 右 | right | *aŋān | /*aŋaːn/ | |
| 中 | middle | *dulin | /*dulin/ | |
| 中 | hit | *dulin | /*dulin/ | |
| 央 | center | *dulin | /*dulin/ | |
| 東 | east | *dʒügün | /*dʒyɡyn/ | |
| 我 | I, me | *bi | /*bi/ | |
| 你 | you | *si | /*si/ | |
| 有 | have; there is | *bi- | /*bi-/ | |
| 不 | not | *e- | /*e-/ |
Nguồn
- Tsintsius 1975
- Doerfer 2006
- Janhunen 2003
So sánh âm Hán tự
So sánh trong cùng họ: Tungus (proto)
| Chữ Hán | Tiền Tungus ngữ | Tiếng Nữ Chân | Tiền Mông Cổ ngữ | Tiếng Mãn | Tiếng Tích Bá | Tiền Nhật Bản ngữ | Tiền Triều Tiên ngữ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /əmu/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ |
| 二 | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwe/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwə/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ |
| 三 | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ |
| 四 | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ |
| 五 | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ |
| 六 | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɢun/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ |
| 七 | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ |
| 八 | *dʒapkun /*dʒapkun/ | jakūn /dʑakɯn/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /dʒakʰuːn/ | jakūn /dʑakɯn/ | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ |
| 九 | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ |
| 十 | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ |
| 天 | *abka /*abka/ | abka /abka/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /apka/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ |
| 地 | *na /*na/ | na /na/ | *gajar /*ɡadʒar/ | na /na/ | na /na/ | — | *tʌh /*tʌh/ |
| 日 | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ɕun/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ |
| 月 | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ |
| 山 | *xada /*xada/ | alin /alin/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ |
| 海 | *lāmu /*laːmu/ | mederi /mederi/ | *dalai /*dalaj/ | mederi /medəri/ | mederi /mədəri/ | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ |
| 水 | *mū /*muː/ | muke /muke/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /mutɕə/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ |
| 火 | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ |
| 木 | *mō /*moː/ | moo /moː/ | *modu(n) /*modun/ | moo /moː/ | moo /mɔː/ | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ |
| 土 | *na /*na/ | boihon /boixon/ | *sirui /*siruj/ | boihon /bojxon/ | boihon /bɔiʁɔn/ | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ |
| 石 | *dʒola /*dʒola/ | — | *cilaxun /*tʃilaxun/ | wehe /wəxə/ | — | *isoi /*isoi/ | — |
| 鐵 | *sele /*sele/ | sele /sələ/ | *temür /*temyr/ | sele /sələ/ | — | — | — |
| 雨 | *tügde /*tyɡde/ | — | — | aga /aɡa/ | — | — | — |
| 雪 | *ximansa /*ximansa/ | imanggi /imaŋɡi/ | *casun /*tʃasun/ | nimanggi /nimaŋɡi/ | — | *joki /*joki/ | — |
| 牛 | *xuker /*xuker/ | ihan /ixan/ | *hüker /*hyker/ | ihan /ixan/ | ihan /iʁan/ | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ |
| 龍 | *muduri /*muduri/ | muduri /muduri/ | — | muduri /muduri/ | muduri /muduri/ | — | *mir /*miɾ/ |
| 蛇 | *müikī /*myikiː/ | meihe /meixe/ | *mogai /*moɣaj/ | meihe /məixə/ | meihe /məix/ | — | — |
| 馬 | *murin /*murin/ | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /mɔrin/ | *uma /*uma/ | — |
| 雞 | *tiaku /*tiaku/ | — | *takixa /*takixa/ | coko /tʃoko/ | — | — | — |
| 犬 | *ŋinda /*ŋinda/ | indahūn /indaxɯn/ | *noxai /*noxaj/ | indahūn /indaxuːn/ | indahūn /indaʁun/ | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ |
| 豬 | *ulgian /*ulɡian/ | ulgiyan /ulɡijan/ | *gakai /*ɡakaj/ | ulgiyan /ulɡijan/ | — | — | — |
| 鳥 | *gasa /*ɡasa/ | gasha /ɡaʃa/ | *sibawun /*sibaʊn/ | gasha /ɡaʃa/ | gasha /ɢaɕa/ | *təri /*təri/ | *say /*saj/ |
| 魚 | *nimaka /*nimaka/ | nimaha /nimaxa/ | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | nimaha /nimaxa/ | nimaha /nimaʁa/ | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ |
| 頭 | *dil /*dil/ | uju /udʑu/ | *terixün /*terixyn/ | uju /udʒu/ | uju /udʑu/ | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ |
| 目 | *jāsa /*jaːsa/ | yasa /jasa/ | *nidün /*nidyn/ | yasa /jasa/ | yasa /jaza/ | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ |
| 耳 | *sēn /*seːn/ | šan /ʃan/ | *cikin /*tʃikin/ | šan /ʃan/ | šan /ɕan/ | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ |
| 口 | *amŋa /*amŋa/ | angga /aŋɡa/ | *aman /*aman/ | angga /aŋɡa/ | angga /aŋɢa/ | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ |
| 牙 | *xǖkte /*xyːkte/ | weihe /weixe/ | *sidün /*sidyn/ | weihe /wəixə/ | — | *pa /*pa/ | — |
| 心 | *mēwan /*meːwan/ | niyaman /niaman/ | *jirüken /*dʒiryken/ | niyaman /njaman/ | niyaman /ɲaman/ | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ |
| 手 | *ŋāla /*ŋaːla/ | gala /ɡala/ | *gar /*ɡar/ | gala /ɡala/ | gala /ɢala/ | *ta /*ta/ | *son /*son/ |
| 足 | *bəgdi /*bəɡdi/ | bethe /betxe/ | *köl /*kœl/ | bethe /bətxə/ | bethe /bətxə/ | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ |
| 血 | *sēksə /*seːksə/ | senggi /səŋɡi/ | *cisu(n) /*tʃisun/ | senggi /səŋɡi/ | senggi /səŋɣi/ | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ |
| 肉 | *uldʒə /*uldʒə/ | yali /jali/ | *mika(n) /*mikan/ | yali /jali/ | yali /jali/ | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ |
| 人 | *niama /*niama/ | niyalma /njalma/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /ɲalma/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ |
| 家 | *dʒūg /*dʒuːɡ/ | — | — | boo /boː/ | — | *ja /*ja/ | — |
| 門 | *örke /*œrke/ | uce /utɕe/ | *exüden /*exyden/ | duka /duka/ | — | *to /*to/ | — |
| 年 | *aniganī /*aniɡaniː/ | aniya /anja/ | *hon /*hon/ | aniya /anja/ | aniya /anʲ/ | *təsi /*təsi/ | — |
| 生 | *baldi- /*baldi-/ | banji- /bandʑi-/ | *töre- /*tœre-/ | banjimbi /bandʒimbi/ | — | *nar- /*nar-/ | — |
| 行 | *jabu- /*jabu-/ | yabu- /jabu-/ | *yabu- /*jabu-/ | yabumbi /jabumbi/ | yabumbi /jawum/ | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ |
| 行 | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *yabu- /*jabu-/ | faidan /faidan/ | faidan /faidan/ | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ |
| 来 | *əmə- /*əmə-/ | ji- /dʑi-/ | *ire- /*ire-/ | jimbi /dʒimbi/ | jimbi /dʑim/ | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ |
| 去 | *ŋənə- /*ŋənə-/ | gene- /ɡənə-/ | *od- /*od-/ | genembi /ɡənəmbi/ | genembi /ɡənəm/ | — | *ka- /*ka-/ |
| 走 | *tuksa- /*tuksa-/ | suju- /sudʑu-/ | *güyü- /*ɡyjy-/ | sujumbi /sudʒumbi/ | sujumbi /sudʑum/ | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ |
| 坐 | *təgə- /*təɡə-/ | te- /te-/ | *saxu- /*saxu-/ | tembi /təmbi/ | tembi /təm/ | *wo- /*wo-/ | *anc- /*ants-/ |
| 立 | *ili- /*ili-/ | ili- /ili-/ | *bos- /*bos-/ | ilimbi /ilimbi/ | ilimbi /ilim/ | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ |
| 見 | *ičə- /*itʃə-/ | sabu- /sabu-/ | *üje- /*ydʒe-/ | sabumbi /sabumbi/ | sabumbi /sabum/ | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ |
| 聞 | *dōldi- /*doːldi-/ | donji- /dondʑi-/ | *sonos- /*sonos-/ | donjimbi /dondʒimbi/ | donjimbi /dɔndʑim/ | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ |
| 食 | *dʒəp- /*dʒəp-/ | je- /dʑe-/ | *ide- /*ide-/ | jembi /dʒəmbi/ | jembi /dʑəm/ | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ |
| 飲 | *umī- /*umiː-/ | omi- /omi-/ | *uxu- /*uxu-/ | omimbi /omimbi/ | omimbi /ɔmim/ | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ |
| 黑 | *sakalīn /*sakaliːn/ | sahaliyan /saxalijan/ | *kara /*kara/ | sahaliyan /saxalijan/ | — | *kuro /*kuro/ | — |
| 紅 | *pula /*pula/ | fulgiyan /fulɡijan/ | *hulaxan /*hulaxan/ | fulgiyan /fulɡijan/ | — | — | — |
| 綠 | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | — | *noguxan /*noɣuxan/ | niowanggiyan /niowaŋɡijan/ | — | — | — |
| 大 | *amban /*amban/ | amba /amba/ | *yeke /*jeke/ | amba /amba/ | — | — | — |
| 多 | *geren /*ɡeren/ | — | *olan /*olan/ | labdu /labdu/ | — | *əpə /*əpə/ | — |
| 長 | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | golmin /ɡolmin/ | *urtu /*urtu/ | golmin /ɡolmin/ | golmin /ɢɔlmin/ | *nanka /*nanka/ | — |
| 老 | *sagdV /*saɡdV/ | — | — | sakda /sakda/ | — | — | — |
| 遠 | *gora /*ɡora/ | — | *kola /*kola/ | goro /ɡoro/ | — | *təpə /*təpə/ | — |
| 上 | *ugi /*uɡi/ | dele /dələ/ | *degere /*deɡere/ | dele /dələ/ | dele /dələ/ | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ |
| 下 | *xərgi /*xərɡi/ | fejile /fəjilə/ | *doxora /*doxora/ | fejile /fədʒilə/ | fejile /fədʑilə/ | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ |
| 左 | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | hashū /haʃɯ/ | *jegün /*dʒeɡyn/ | hashū /xaʃuː/ | hashū /χaɕu/ | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ |
| 右 | *aŋān /*aŋaːn/ | ici /itɕi/ | *baragun /*baraɣun/ | ici /itʃi/ | ici /itɕi/ | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ |
| 中 | *dulin /*dulin/ | dulin /dulin/ | *dumda /*dumda/ | dulimba /dulimba/ | dulimba /dulimba/ | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ |
| 中 | *dulin /*dulin/ | — | *dumda /*dumda/ | goibumbi /ɡoibumbi/ | goibumbi /ɢɔibum/ | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mats-/ |
| 央 | *dulin /*dulin/ | dulimbai /dulimbai/ | — | dulimbai /dulimbai/ | dulimbai /dulimbai/ | — | — |
| 東 | *dʒügün /*dʒyɡyn/ | dergi /dərɡi/ | *jegün /*dʒeɡyn/ | dergi /dərɡi/ | dergi /dərɡi/ | *pinkasi /*pinkasi/ | — |
| 我 | *bi /*bi/ | bi /bi/ | *bi /*bi/ | bi /bi/ | — | — | — |
| 你 | *si /*si/ | ši /ʃi/ | *ci /*tʃi/ | si /si/ | — | — | — |
| 有 | *bi- /*bi-/ | bi- /bi-/ | — | bimbi /bimbi/ | — | *ar- /*ar-/ | — |
| 不 | *e- /*e-/ | — | *ese /*ese/ | akū /akuː/ | — | *na /*na/ | — |
Mở bản đồ tương tác: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.
Thực hiện bởi Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Trang chủ LangMap