mos diau-d
खितान
मंगोलिक (पैरा-मंगोलियन) · ऐतिहासिक / छिपी किस्म
ख़ितानी उत्तर-पूर्वी एशिया के ख़ितान लोगों द्वारा बोली और लियाओ राजवंश (907–1125) में प्रयुक्त एक विलुप्त पैरा-मंगोलिक भाषा थी; मंगोलिक भाषाओं से उसका सटीक संबंध ऐतिहासिक भाषाविज्ञान में अब भी शोध का विषय है। यह दसवीं सदी के आरंभ में बनाई गई दो अलग लिपियों में दर्ज है: 920 में चीनी लिपि से प्रभावित ख़ितान बड़ी लिपि और लगभग 925 में बनी, संरचना में भिन्न ख़ितान छोटी लिपि। लियाओ काल के बाद भी जिन और पश्चिमी लियाओ में, विशेषकर स्मारक अभिलेखों और समाधिलेखों में, दोनों लिपियाँ प्रयोग होती रहीं। कोई भी पूरी तरह पढ़ी नहीं गई है; छोटी लिपि चिह्नों को खंडों में जोड़ती है और अधिक पुनर्प्राप्य ध्वन्यात्मक जानकारी रखती है, जबकि बड़ी लिपि का बहुत भाग अभी कठिन है। फिर भी बचे हुए अभिलेख ख़ितानी शब्दावली, व्याकरण, व्यक्तिनाम, उपाधियों और संस्थाओं के प्रमाण देते हैं।
कहाँ बोली जाती है
खितान में 87 मूल शब्द
स्रोत
- Wiktionary Khitan lemmas (citing D. Kane 2009, The Kitan Language and Script, Leiden: Brill; Aisin Gioro Ulhicun 2012, 契丹小字の音価推定及び相関問題, Ritsumeikan bungaku 627; Wu Yingzhe & J. Janhunen / Róna-Tas); en.wikipedia "Khitan language" vocabulary tables
शब्दों की तुलना
इसी वर्गीकरण की भाषाओं से तुलना: मंगोलिक (पैरा-मंगोलियन)
| अर्थ | खितान | प्रोटो-जापोनिक-कोरियाई | इबेरियन भाषा | निकारागुअन साइन लैंग्वेज | टार्टेसियन | लिबर्नियन भाषा | मेसापिक |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पानी | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| आग | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| सूरज | 𘲺 /nair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| चाँद | 𘭧 /sair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| तारा | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| रात | 𘰷𘭌 /suni/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| मिट्टी | 𘱗𘱮 /neue/ | — | — | — | — | — | — |
| माता | 𘬝 /mo/ | *əma /əma/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| पिता | 𘲐 /ai/ | *əpa /əpa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ana /ˈana/ |
| बेटी | — /—/ | — | — | — | — | — | bilia /ˈbilia/ |
| मैं | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| तुम | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| हम | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| नाम | 𘱤𘰣 /iri/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| व्यक्ति | 𘯥 /ku/ | — | — | — | — | — | — |
| सिर | — /—/ | — | — | — | — | — | — |
| आँख | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| दाँत | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| जीभ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| हाथ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| दिल | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| हड्डी | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| खून | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| प्रेम | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| पेड़ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| कुत्ता | 𘰕𘯛 /ɲiqo/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| बिल्ली | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| मछली | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| घोड़ा | 𘲜𘰣 /mori/ | — | — | — | — | — | — |
| घर | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| लोहा | 𘮾𘮒 /tumur/ | — | — | — | — | — | — |
| खाना | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| पीना | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| एक | 𘬣 /am/ | — /—/ | ban /ban/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| दो | 𘲝 /dʒur/ | — /—/ | bi /bi/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| तीन | 𘯙 /hur/ | — /—/ | irur /irur/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| चार | 𘲂 /dur/ | — | laur /laur/ | — | — | — | — |
| पाँच | 𘬦 /tau/ | — | borste /borste/ | — | — | — | — |
| सौ | 𘬕 /dʒau/ | — | — | — | — | — | — |
| नमस्ते | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| धन्यवाद | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| अच्छा | 𘬥𘱛 /ʃia/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| नया | 𘬥𘭛 /ʃɛn/ | — | — | — | — | — | — |
| लाल | 𘱄𘱹𘰹 /ljauqu/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| काला | 𘯍𘲚 /jou/ | — | — | — | — | — | — |
हान उच्चारण की तुलना
इसी वर्गीकरण की भाषाओं से तुलना: पैरा-मंगोलियन (Mongolic-Khitan branch, debated)
| अक्षर | खितान | प्रोटो-मंगोलिक | मांचू | जुरचेन | प्रोटो-तुंगुसिक | सीबे | हानजा-हुन |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | am /am/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /emu/ | *əmun /*əmun/ | emu /əmu/ | han /han/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwe/ | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwə/ | du /tu/ |
| 三 | hur /hur/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | se /se/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | ne /nɛ/ |
| 五 | tau /tʰau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | daseot /tasʌt̚/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɢun/ | yeoseot /jʌsʌt̚/ |
| 七 | dolo /dolo/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | ilgop /ilɡop̚/ |
| 九 | is /is/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | ahop /ahop̚/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | yeol /jʌl/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /abka/ | *abka /*abka/ | abka /apka/ | haneul /hanɯl/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | *siun /*siun/ | šun /ɕun/ | nal /nal/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | dal /tal/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | me /me/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /muke/ | *mū /*muː/ | muke /mutɕə/ | mul /mul/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | bul /pul/ |
| 馬 | mori /mori/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | morin /mɔrin/ | mal /mal/ |
| 人 | ku /kʰu/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /ɲalma/ | saram /saɾam/ |
इंटरैक्टिव मानचित्र खोलें: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
LangMap का हिस्सा — एक भाषाई विज़ुअलाइज़ेशन परियोजना। यह एक स्थिर, क्रॉल-योग्य सारांश है; इंटरैक्टिव मानचित्र उच्चारण ऑडियो, फ़िल्टर और ग्लोब दृश्य प्रदान करते हैं।
निर्माता Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · LangMap होम