𘬱𘬻𘭟 𘬐𘭦𘬰
Kikhitan
Para-Mongoli (Mongolic-Khitan branch, debated)
Lugha ya Khitan ilikuwa lugha ya nasaba ya Liao (907–1125 BK), iliyozungumzwa na watu wa Khitan walioutawala ufalme mkubwa ulioenea kutoka Manchuria hadi Asia ya Kati. Wakhitan walitengeneza mifumo miwili ya maandishi — Maandishi Makubwa na Maandishi Madogo — lakini yote miwili imefafanuliwa kwa sehemu tu, na takriban 20% ya herufi za Maandishi Madogo zinaweza kusomwa kwa uhakika. Ingizo hili linahifadhi tu masomaji yaliyothibitishwa katika maandishi ya lugha mbili ya Liao, uandishi wa Kichina wa majina ya Khitan, au ujenzi upya wa kisomi wa Kane (2009) na Aisin Gioro Ulhicun; ingizo zingine zote zimewekwa alama ya kistari. Nambari ni msamiati uliothibitishwa vizuri zaidi, ukionyesha uhusiano dhahiri na lugha ya Kimongolia na Manchu.
Maeneo inakozungumzwa
Usomaji wa herufi za Han katika Kikhitan
| Herufi | Maana | Usomaji | Umbo | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | 𘬣am | /am/ | |
| 二 | two | jur | /dʒur/ | |
| 三 | three | hur | /hur/ | |
| 四 | four | dur | /dur/ | |
| 五 | five | tau | /tʰau/ | |
| 六 | six | nil | /nil/ | |
| 七 | seven | dolo | /dolo/ | |
| 九 | nine | is | /is/ | |
| 十 | ten | par | /par/ | |
| 天 | sky | teŋri | /tʰeŋri/ | |
| 日 | sun | nair | /nair/ | |
| 月 | moon | 𘭧sair | /sair/ | |
| 山 | mountain | ula | /ʊla/ | |
| 水 | water | us | /ʊs/ | |
| 火 | fire | gal | /ɡal/ | |
| 馬 | horse | 𘲜𘰣mori | /mori/ | |
| 人 | person | 𘯥ku | /kʰu/ |
Vyanzo
- Kane, Daniel. The Kitan Language and Script. Brill, 2009.
- Aisin Gioro Ulhicun (愛新覺羅·烏拉熙春). Kitan Studies. Kyoto University, 2004–2012.
- Liu Fengzhu (劉鳳翥). Qidan Wenzi Yanjiu (契丹文字研究). Zhonghua Shuju, 2014.
- Andrew West. BabelStone Khitan Script Resources. babelstone.co.uk/Khitan.
- Wu Yingzhe & Janhunen, Juha. New Materials on the Khitan Small Script. SOAS, 2010.
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Kimongolia (Para-Mongoli)
| Maana | Kikhitan | Proto-Kijaponi-Kikorea | Kiiberia | Lugha ya Ishara ya Nikaragua | Kitartessian | Kiliburnia | Kimesapi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moto | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Jua | 𘲺 /nair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mwezi | 𘭧 /sair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nyota | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Usiku | 𘰷𘭌 /suni/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Udongo | 𘱗𘱮 /neue/ | — | — | — | — | — | — |
| Mama | 𘬝 /mo/ | *əma /əma/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Baba | 𘲐 /ai/ | *əpa /əpa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ana /ˈana/ |
| Binti | — /—/ | — | — | — | — | — | bilia /ˈbilia/ |
| Mimi | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Wewe | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Sisi | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Jina | 𘱤𘰣 /iri/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mtu | 𘯥 /ku/ | — | — | — | — | — | — |
| Kichwa | — /—/ | — | — | — | — | — | — |
| Jicho | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Jino | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Ulimi | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mkono | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moyo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mfupa | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Damu | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Upendo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mti | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mbwa | 𘰕𘯛 /ɲiqo/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Paka | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Samaki | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Farasi | 𘲜𘰣 /mori/ | — | — | — | — | — | — |
| Nyumba | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Chuma | 𘮾𘮒 /tumur/ | — | — | — | — | — | — |
| Kula | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Kunywa | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moja | 𘬣 /am/ | — /—/ | ban /ban/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mbili | 𘲝 /dʒur/ | — /—/ | bi /bi/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tatu | 𘯙 /hur/ | — /—/ | irur /irur/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nne | 𘲂 /dur/ | — | laur /laur/ | — | — | — | — |
| Tano | 𘬦 /tau/ | — | borste /borste/ | — | — | — | — |
| Mia | 𘬕 /dʒau/ | — | — | — | — | — | — |
| Habari | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Asante | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nzuri | 𘬥𘱛 /ʃia/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mpya | 𘬥𘭛 /ʃɛn/ | — | — | — | — | — | — |
| Nyekundu | 𘱄𘱹𘰹 /ljauqu/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nyeusi | 𘯍𘲚 /jou/ | — | — | — | — | — | — |
Ulinganishaji wa usomaji wa Han
Imelinganishwa na lugha zenye uainishaji ule ule: Para-Mongoli (Mongolic-Khitan branch, debated)
| Herufi | Kikhitan | Proto-Mongolic | Kimanchu | Kijurchen | Proto-Tungus | Kisibe | Hanja-hun ya Kikorea |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | am /am/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /emu/ | *əmun /*əmun/ | emu /əmu/ | han /han/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwe/ | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwə/ | du /tu/ |
| 三 | hur /hur/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | se /se/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | ne /nɛ/ |
| 五 | tau /tʰau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | daseot /tasʌt̚/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɢun/ | yeoseot /jʌsʌt̚/ |
| 七 | dolo /dolo/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | ilgop /ilɡop̚/ |
| 九 | is /is/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | ahop /ahop̚/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | yeol /jʌl/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /abka/ | *abka /*abka/ | abka /apka/ | haneul /hanɯl/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | *siun /*siun/ | šun /ɕun/ | nal /nal/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | dal /tal/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | me /me/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /muke/ | *mū /*muː/ | muke /mutɕə/ | mul /mul/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | bul /pul/ |
| 馬 | mori /mori/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | morin /mɔrin/ | mal /mal/ |
| 人 | ku /kʰu/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /ɲalma/ | saram /saɾam/ |
Fungua ramani shirikishi: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.
Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap