Nafasi tano za siku
Hesabu Ndefu ya Wamaya ni jumla inayoendelea ya siku tangu tarehe ya msingi isiyobadilika, ikiandikwa katika nafasi tano. k’in moja ni siku moja; k’in 20 hufanya winal moja; winal 18 hufanya tun moja ya siku 360; tun 20 hufanya k’atun moja ya siku 7,200; k’atun 20 hufanya b’ak’tun moja ya siku 144,000. Hesabu hii ni ya msingi wa 20 isipokuwa kwenye tun, ambapo 18 huweka kipimo hicho karibu na mwaka mmoja wa jua. Minara ya kumbukumbu iliongeza nafasi ya siku hiyo katika tzolk’in ya siku 260 na haab’ ya siku 365.
Tarehe ya msingi ni 13.0.0.0.0 4 Ajaw 8 Kumk’u. Ulinganisho wa Goodman–Martínez–Thompson (GMT), unaotumiwa na wataalamu wengi wa Wamaya, unaifananisha na Namba ya Siku ya Julian 584,283: tarehe 11 Agosti 3114 KK katika kalenda ya Gregori iliyorudishwa nyuma (proleptiki). Kigezo shindani 584,285 husogeza kila tarehe kuwa siku mbili baadaye. Tarehe za zamani zaidi za Hesabu Ndefu zilizobaki zinatoka nje ya eneo la Wamaya, yaani Stela 2 ya Chiapa de Corzo (36 KK) na Stela C ya Tres Zapotes (32 KK); wafalme wa Wamaya walizichonga tangu Stela 29 ya Tikal (292 BK) hadi 10.4.0.0.0, tarehe 13 Januari 909 (Julian), huko Toniná.
| Nafasi | Siku | 21 Des 2012 | Tortuguero, 669 |
|---|---|---|---|
| b’ak’tun | 144000 | 𝋭13 | 𝋩9 |
| k’atun | 7200 | 𝋠0 | 𝋫11 |
| tun | 360 | 𝋠0 | 𝋰16 |
| winal | 20 | 𝋠0 | 𝋨8 |
| k’in | 1 | 𝋠0 | 𝋲18 |
21 Desemba 2012
Katika tarehe ya msingi, nafasi ya b’ak’tun ilisoma 13; siku iliyofuata hesabu ilianza upya kutoka 0.0.0.0.1. B’ak’tun kumi na tatu ni siku 1,872,000, takriban miaka 5,125, kwa hiyo nafasi ya b’ak’tun ilifikia 13 tena tarehe 21 Desemba 2012: 13.0.0.0.0 4 Ajaw 3 K’ank’in (tarehe 23 Desemba kwa kigezo 584,285). Tafsiri ya mwisho wa dunia ni ya kisasa. Katika toleo la kwanza la The Maya (1966), Michael Coe alipendekeza kwamba Wamaya walitarajia dunia kuangamizwa b’ak’tun ya 13 itakapofungwa, siku ambayo wakati huo aliiweka tarehe 24 Desemba 2011. Kitabu cha José Argüelles The Mayan Factor (1987) kiliifanya tarehe 21 Desemba 2012 kuwa tarehe ya ulinganifu wa kikosmiki, na vitabu na filamu zikafuata hadi 2012 (2009) ya Roland Emmerich.
Maandishi yanasema nini
Maandishi mawili yanayojulikana ya kipindi cha Klasiki yanataja tarehe hiyo. Mnara wa 6 wa Tortuguero, kutoka Tabasco, unarekodi uwekaji wakfu wa jengo uliofanywa na mtawala Bahlam Ajaw tarehe 9.11.16.8.18 (11 Januari 669, Julian). Mistari yake ya mwisho inatazama mbele kwenye kukamilika kwa b’ak’tun ya 13 katika 4 Ajaw 3 K’ank’in na kumtaja mungu, Bolon Yokte’ K’uh. Kitenzi kimemomonyoka: Stephen Houston na David Stuart (1996) walikisoma kama kushuka, Sven Gronemeyer na Barbara MacLeod (2010) kama kuonyeshwa hadharani kwa mungu huyo katika sherehe ya kusimikwa. Baadaye Stuart alihitimisha kwamba tarehe hiyo ya baadaye inaweka tukio la mahali hapo katika wakati na si unabii.
Maandishi ya pili yaligunduliwa mwaka 2012 huko La Corona, Guatemala, kwenye Ngazi za Hieroglifu 2. Yuknoom Yich’aak K’ahk’, mfalme wa Calakmul, alitembelea mahali hapo mwaka 696 na kujiita bwana wa 13 K’atun baada ya mwisho wa k’atun 9.13.0.0.0 wa mwaka 692; maandishi hayo yanauhusisha mwisho huo na b’ak’tun ya 13. Marcello Canuto, mkurugenzi mwenza wa uchimbaji, alisema katika tangazo la Chuo Kikuu cha Tulane: “Maandishi haya yanazungumzia historia ya kale ya kisiasa badala ya unabii.”
Maandishi mengine yanahesabu kupita 2012. Bamba moja katika Hekalu la Maandishi huko Palenque linakadiria Mzunguko wa Kalenda wa 80 (siku 18,980, takriban miaka 52) baada ya kutawazwa kwa K’inich Janaab’ Pakal hadi 1.0.0.0.0.8 5 Lamat 1 Mol, tarehe 21 Oktoba 4772 BK. Nafasi ya sita ni piktun ya b’ak’tun 20: nafasi ya b’ak’tun ilitarajiwa kuendelea kupita 13 hadi 19.
Hesabu iliyoendelea
Hesabu Ndefu haikuchongwa tena baada ya karne ya 10; hesabu ya siku 260 haikuachwa kamwe. Walinzi wa siku wa K’iche’ (ajq’ijab’) huko Momostenango na miji mingine ya nyanda za juu za Guatemala wanaiendeleza kwa ajili ya sherehe, uaguzi na utoaji wa majina, kama Barbara Tedlock alivyoeleza katika Time and the Highland Maya (1982). Siku zake 20 zinalingana nafasi kwa nafasi na zile za kipindi cha Klasiki, kwa majina ya K’iche’: Ajpu iko mahali ambapo maandishi ya Klasiki yana Ajaw. Tarehe 21 Desemba 2012 hesabu ilikuwa 4 Ajpu, na siku iliyofuata 5 Imox. Walinzi wapya wa siku huanzishwa siku ya Wajxaqib’ B’atz’ (8 B’atz’), inayojirudia kila baada ya siku 260: 18 Januari 2025, 5 Oktoba 2025, 22 Juni 2026, 9 Machi 2027.
Meksiko ya Kati iliendeleza hesabu hiyo hiyo kama tonalpohualli, kwa alama za siku za Kinahuatl, hadi uvamizi wa Wahispania. Ulinganisho wa Caso, unaoweka anguko la Tenochtitlan tarehe 13 Agosti 1521 (Julian) siku ya 1 Coatl (1 Nyoka), unaioanisha siku kwa siku na hesabu ya Wamaya: tarehe 21 Desemba 2012 ilikuwa Nahui Xochitl, 4 Ua, alama inayosimama mahali ambapo Wamaya wana Ajaw.