เรื่องทั้งหมดเริ่มจากคำเพียงสี่คำ ในบทนำของ Handbook of American Indian Languages (1911) ฟรานซ์ โบอัส ยกตัวอย่างจากภาษาอินูอิต ได้แก่ aput “หิมะบนพื้น” qana “หิมะที่กำลังตก” piqsirpoq “หิมะที่ถูกลมพัดพา” และ qimuqsuq “กองหิมะ” ประเด็นของเขาคือเรื่องรากศัพท์ ไม่ใช่เรื่องการรับรู้ ภาษาอังกฤษใช้คำที่ไม่เกี่ยวข้องกันเลยเรียกน้ำในรูปแบบต่าง ๆ (lake ทะเลสาบ river แม่น้ำ brook ลำธาร rain ฝน dew น้ำค้าง foam ฟอง) ทั้งที่อาจแตกคำเหล่านี้ออกมาจากรากเดียวกันได้ และภาษาอินูอิตก็ทำแบบเดียวกันนี้กับหิมะ โบอัสเคยใช้ชีวิตช่วงฤดูหนาวปี 1883–84 อยู่กับชาวอินูอิตบนเกาะแบฟฟิน และรู้จักคำศัพท์เหล่านี้โดยตรง
จากสี่เป็นหนึ่งร้อย
ในเดือนเมษายน 1940 เบนจามิน ลี วอร์ฟ ตีพิมพ์บทความ “Science and Linguistics” ในวารสาร Technology Review ของ MIT (ปีที่ 42 ฉบับที่ 6) เขายกหิมะที่กำลังตก หิมะบนพื้น หิมะที่อัดแน่นแข็งเหมือนน้ำแข็ง หิมะเละ และหิมะที่ถูกลมพัดปลิว ว่าเป็นสิ่งที่ภาษาเอสกิโมเรียกด้วยชื่อแยกกัน และอ้างว่าภาษาอังกฤษใช้คำเดียวเรียกทั้งหมด ตามการนับของนักวิจารณ์รุ่นหลัง การกล่าวเช่นนี้ทำให้รากศัพท์สี่รากของโบอัสกลายเป็นอย่างน้อยเจ็ดคำ และมองข้ามคำภาษาอังกฤษอย่าง slush sleet และ blizzard ไป หนังสือแนวป๊อปในเวลาต่อมาก็ยิ่งเพิ่มตัวเลขขึ้นเรื่อย ๆ จนเมื่อวันที่ 9 กุมภาพันธ์ 1984 บทบรรณาธิการที่ไม่ระบุชื่อผู้เขียนใน เดอะนิวยอร์กไทมส์ ก็ระบุว่ามีถึงหนึ่งร้อยคำ
นักมานุษยวิทยา ลอรา มาร์ติน สืบย้อนประวัติเรื่องนี้ไว้ในบทความ “‘Eskimo Words for Snow’: A Case Study in the Genesis and Decay of an Anthropological Example” (American Anthropologist 88:2, 1986) เธอแสดงให้เห็นว่าการเล่าต่อแต่ละครั้งอ้างอิงจากการเล่าครั้งก่อนหน้า แทนที่จะอ้างจากพจนานุกรม ในปี 1989 เจฟฟรีย์ เค. พูลลัม นำข้อค้นพบของเธอไปสู่ผู้อ่านในวงกว้างขึ้นด้วยบทความ “The Great Eskimo Vocabulary Hoax” (Natural Language and Linguistic Theory 7:2) ซึ่งต่อมากลายเป็นบทความชื่อเดียวกับหนังสือของเขาที่ออกในปี 1991 พูลลัมเสนอว่าภาษาเอสกิโมกับภาษาอังกฤษมีรากศัพท์เรื่องหิมะจำนวนพอ ๆ กัน
ในพจนานุกรมมีอะไรอยู่จริง
ความสับสนส่วนหนึ่งมาจากคำถามว่าอะไรนับเป็น “คำ” ภาษาอินูอิตและภาษายูปิกเป็นภาษาหลายสังเคราะห์ (polysynthetic) คือนำปัจจัยมาซ้อนต่อกันบนรากศัพท์จนได้คำที่ภาษาอังกฤษต้องแปลออกมาเป็นทั้งประโยค ถ้านับแบบนี้ "คำ" เรื่องหิมะก็มีได้ไม่จำกัด และคำนามอื่นทุกคำก็เช่นกัน แต่ถ้านับรากศัพท์ ตัวเลขจะลดลงมาก ในปี 1991 แอนโทนี วูดเบอรี ไล่ดูพจนานุกรมภาษายูปิกแห่งอะแลสกาตอนกลางที่สตีเวน เจคอบสัน จัดทำไว้ในปี 1984 และพบความหมายเกี่ยวกับหิมะ 15 ความหมาย ซึ่งแสดงออกด้วยรูปคำราว 33 รูป ในจำนวนนี้มี qanuk “เกล็ดหิมะ” qanikcaq “หิมะบนพื้น” muruaneq “หิมะนุ่มและลึก” nutaryuk “หิมะใหม่” และ qanisqineq “หิมะที่ลอยอยู่บนน้ำ” ส่วนรายการคำภาษาอังกฤษที่เขาจัดทำไว้เปรียบเทียบเพื่อจุดประสงค์เดียวกันมีถึง 22 คำ
แผนที่แสดงรากศัพท์เรื่องหิมะสามรากที่ Comparative Eskimo Dictionary (พิมพ์ครั้งที่ 2, 2010) สืบสร้างไว้สำหรับภาษาเอสกิโมดั้งเดิม ได้แก่ *apun “หิมะบนพื้น” (ภาษากรีนแลนด์และภาษาอินุกติตุต aput ภาษาอีนูเปียก apun) *qaniɣ “หิมะที่กำลังตก” (ที่มาของภาษายูปิก qanikcaq) และ *aniɣu “หิมะที่ตกลงมาแล้ว” (ภาษายูปิกไซบีเรียกลาง анигу) คำพื้นฐานที่แปลว่าหิมะในภาษาที่อยู่ติดกันจึงแตกต่างกัน เพราะแต่ละภาษาเลือกรากที่ต่างกันไปจากชุดรากศัพท์ร่วมชุดนี้
ความร่ำรวยจริง ๆ อยู่ตรงไหน
การหักล้างตัวเลขเรื่องหิมะไม่ได้แปลว่าภาษาเหล่านี้ไม่มีศัพท์เฉพาะทาง อีกอร์ ครุปนิก นักมานุษยวิทยาแห่งสถาบันสมิธโซเนียน ร่วมนำโครงการ SIKU (Sea Ice Knowledge and Use – ความรู้และการใช้ประโยชน์จากน้ำแข็งทะเล) ในช่วงปีขั้วโลกสากล 2007–2008 ซึ่งบันทึกคำศัพท์เรื่องน้ำแข็งและหิมะร่วมกับนักล่าในภาษาถิ่นอินูอิตและยูปิกราวสิบภาษาถิ่น ตามที่เดวิด ร็อบสัน รายงานไว้ใน นิวไซแอนทิสต์ เมื่อปี 2012 ภาษาอินุกติตุตถิ่นนูนาวิกในควิเบกมีคำเรียกหิมะอย่างน้อย 53 คำ เช่น matsaaruti หิมะเปียกที่ใช้เคลือบน้ำแข็งบนแคร่เลื่อนของเลื่อนหิมะ และ pukak หิมะผงที่เป็นผลึกดูเหมือนเกลือ ภาษายูปิกไซบีเรียกลางมีราว 40 คำ ส่วนภาษาอีนูเปียกที่เมืองเวลส์ รัฐอะแลสกา มีคำเรียกน้ำแข็งราว 70 คำ รวมถึง utuqaq น้ำแข็งที่คงอยู่ปีแล้วปีเล่า และ auniq น้ำแข็งที่เต็มไปด้วยรู
บนเกาะเซนต์ลอว์เรนซ์ คอนราด อูเซวา นักล่าชาวยูปิก จดคำศัพท์เรื่องน้ำแข็งทะเลไว้เกือบ 100 คำในปี 1986 เพื่อใช้ในชั้นเรียนภาษาของโรงเรียน สถาบันสมิธโซเนียนตีพิมพ์คำเหล่านี้ในปี 2004 เป็นพจนานุกรมภาพประกอบใน Watching Ice and Weather Our Way ในหนังสือของโครงการ SIKU (2010) ครุปนิกและลุดเกอร์ มึลเลอร์-วิลเลอ ย้อนกลับไปศึกษาบันทึกประจำวันและบันทึกภาคสนามของโบอัสบนเกาะแบฟฟิน ทั้งสองเสนอว่าข้อถกเถียงเรื่อง “เรื่องหลอกลวง” นั้นอ่านโบอัสผิด เขาใช้คำสี่คำเพื่ออธิบายประเด็นทางไวยากรณ์ และไม่เคยอ้างว่ากำลังแจกแจงคำศัพท์ทั้งหมด ศัพท์จำนวนมหาศาลจริง ๆ ส่วนใหญ่เป็นเรื่องน้ำแข็ง โดยจำแนกตามอายุ ความหนา และว่าจะรับน้ำหนักคนหรือเรือได้หรือไม่