นับวันด้วยห้าหลัก
ปฏิทินนับยาว (Long Count) ของมายาคือจำนวนวันทั้งหมดที่ผ่านไปนับจากวันฐานที่กำหนดไว้ เขียนเป็นตัวเลขห้าหลัก หนึ่ง k’in (คิน) คือหนึ่งวัน 20 คินเป็นหนึ่ง winal (วินัล) 18 วินัลเป็นหนึ่ง tun (ตุน) ซึ่งเท่ากับ 360 วัน 20 ตุนเป็นหนึ่ง k’atun (กาตุน) ซึ่งเท่ากับ 7,200 วัน และ 20 กาตุนเป็นหนึ่ง b’ak’tun (บักตุน) ซึ่งเท่ากับ 144,000 วัน การนับนี้ใช้ระบบฐานยี่สิบ ยกเว้นหลักตุนที่ใช้ 18 เพื่อให้หน่วยนี้ใกล้เคียงกับหนึ่งปีสุริยคติ บนอนุสรณ์สถานยังจารึกตำแหน่งของวันนั้นในรอบ 260 วัน tzolk’in (ซอลกิน) และรอบ 365 วัน haab’ (ฮาบ) กำกับไว้ด้วย
วันฐานคือ 13.0.0.0.0 4 Ajaw 8 Kumk’u ค่าเทียบกู๊ดแมน–มาร์ติเนซ–ทอมป์สัน (GMT) ซึ่งนักมายาวิทยาส่วนใหญ่ใช้ ถือว่าวันนี้ตรงกับเลขวันจูเลียน 584,283 คือวันที่ 11 สิงหาคม 3114 ปีก่อนคริสตกาลในปฏิทินเกรกอเรียนแบบย้อนหลัง ส่วนค่าคงที่คู่แข่ง 584,285 จะทำให้ทุกวันเลื่อนช้าไปสองวัน วันที่แบบนับยาวที่เก่าที่สุดเท่าที่หลงเหลือมาพบนอกเขตมายา ได้แก่ ศิลาจารึกหมายเลข 2 ที่เชียปาเดกอร์โซ (36 ปีก่อน ค.ศ.) และศิลาจารึก C ที่เตรสซาโปเตส (32 ปีก่อน ค.ศ.) กษัตริย์มายาจารึกวันที่แบบนี้ตั้งแต่ศิลาจารึกหมายเลข 29 ที่ติกัล (ค.ศ. 292) ไปจนถึง 10.4.0.0.0 ตรงกับวันที่ 13 มกราคม ค.ศ. 909 (ปฏิทินจูเลียน) ที่โตนีนา
| หลัก | จำนวนวัน | 21 ธันวาคม 2012 | ตอร์ตูเกโร, 669 |
|---|---|---|---|
| บักตุน | 144000 | 𝋭13 | 𝋩9 |
| กาตุน | 7200 | 𝋠0 | 𝋫11 |
| ตุน | 360 | 𝋠0 | 𝋰16 |
| วินัล | 20 | 𝋠0 | 𝋨8 |
| คิน | 1 | 𝋠0 | 𝋲18 |
21 ธันวาคม 2012
ในวันฐาน หลักบักตุนมีค่าเป็น 13 และในวันถัดมาการนับก็เริ่มใหม่จาก 0.0.0.0.1 สิบสามบักตุนเท่ากับ 1,872,000 วัน หรือราว 5,125 ปี หลักบักตุนจึงกลับมาเป็น 13 อีกครั้งในวันที่ 21 ธันวาคม 2012 คือ 13.0.0.0.0 4 Ajaw 3 K’ank’in (ตรงกับ 23 ธันวาคมหากใช้ค่าคงที่ 584,285) ที่ตีความกันว่าเป็นวันสิ้นโลกนั้นเป็นเรื่องสมัยใหม่ ในหนังสือ The Maya ฉบับพิมพ์ครั้งแรก (1966) ไมเคิล โค เสนอว่าชาวมายาคาดว่าโลกจะถูกทำลายเมื่อบักตุนที่ 13 สิ้นสุดลง ซึ่งตอนนั้นเขากำหนดไว้ที่วันที่ 24 ธันวาคม 2011 หนังสือ The Mayan Factor (1987) ของโฮเซ อาร์กูเอยเยส ทำให้วันที่ 21 ธันวาคม 2012 กลายเป็นวันแห่งการประสานจังหวะของจักรวาล จากนั้นหนังสือและภาพยนตร์ก็ตามมาอีกมาก จนถึงภาพยนตร์ 2012 (2009) ของโรลันด์ เอ็มเมอริช
จารึกบอกอะไรจริง ๆ
จารึกสมัยคลาสสิกที่พูดถึงวันนี้เท่าที่รู้มีอยู่สองชิ้น อนุสรณ์หมายเลข 6 แห่งตอร์ตูเกโร ในรัฐตาบัสโก บันทึกการอุทิศอาคารแห่งหนึ่งโดยผู้ปกครองนามบาห์ลัม อาฮาว เมื่อวันที่ 9.11.16.8.18 (11 มกราคม ค.ศ. 669 ปฏิทินจูเลียน) บรรทัดท้าย ๆ มองไปข้างหน้าถึงการครบบักตุนที่ 13 ในวัน 4 Ajaw 3 K’ank’in และเอ่ยนามเทพองค์หนึ่งคือ โบลอน โยกเต กุห์ คำกริยาในจารึกสึกกร่อนไป สตีเฟน ฮิวสตัน และเดวิด สจวร์ต (1996) อ่านว่า ลงมา ส่วนสเวน โกรเนอไมเออร์ และบาร์บารา แมคลาวด์ (2010) อ่านว่าเป็นการปรากฏองค์ของเทพต่อสาธารณะในพิธีสถาปนา ภายหลังสจวร์ตสรุปว่าวันในอนาคตนี้ใช้แค่วางเหตุการณ์ในท้องถิ่นไว้บนเส้นเวลา ไม่ใช่คำพยากรณ์
ชิ้นที่สองค้นพบในปี 2012 ที่ลาโกโรนา ประเทศกัวเตมาลา บนบันไดอักษรภาพหมายเลข 2 ยุกนูม ยิชาก กาห์ก กษัตริย์แห่งกาลักมุล เสด็จมาเยือนในปี 696 และทรงเรียกพระองค์เองว่า เจ้าแห่ง 13 กาตุน หลังวันสิ้นกาตุน 9.13.0.0.0 ของปี 692 จารึกนี้ผูกวันสิ้นกาตุนดังกล่าวเข้ากับบักตุนที่ 13 มาร์เชลโล คานูโต ผู้อำนวยการร่วมของการขุดค้น กล่าวไว้ในประกาศของมหาวิทยาลัยทูเลนว่า “จารึกนี้พูดถึงประวัติศาสตร์การเมืองโบราณ มากกว่าจะเป็นคำพยากรณ์”
ยังมีจารึกอื่นที่นับเลยปี 2012 ไปอีก แผ่นจารึกในวิหารแห่งจารึกที่ปาเลงเกคำนวณรอบปฏิทิน (Calendar Round) ครั้งที่ 80 (18,980 วัน หรือราว 52 ปี) นับจากการขึ้นครองราชย์ของคินิช ฮานาบ ปากัล ไปถึง 1.0.0.0.0.8 5 Lamat 1 Mol ตรงกับวันที่ 21 ตุลาคม ค.ศ. 4772 หลักที่หกคือ piktun (พิกตุน) ซึ่งเท่ากับ 20 บักตุน แปลว่าคนทำจารึกคาดไว้ว่าหลักบักตุนจะนับต่อเลย 13 ไปจนถึง 19
การนับที่ไม่เคยหยุด
หลังคริสต์ศตวรรษที่ 10 ก็ไม่มีใครจารึกปฏิทินนับยาวอีก แต่รอบ 260 วันไม่เคยถูกทิ้ง ผู้รักษาวันชาวกิเช (ajq’ijab’) ในโมโมสเตนันโกและเมืองอื่น ๆ บนที่ราบสูงกัวเตมาลายังคงใช้รอบนี้ในพิธีกรรม การทำนาย และการตั้งชื่อ ดังที่บาร์บารา เท็ดล็อก บันทึกไว้ใน Time and the Highland Maya (1982) วันทั้ง 20 ของรอบนี้ตรงกับวันในสมัยคลาสสิกทีละตำแหน่ง เพียงแต่ใช้ชื่อภาษากิเช เช่น Ajpu อยู่ในตำแหน่งที่จารึกคลาสสิกเขียนว่า Ajaw วันที่ 21 ธันวาคม 2012 ตรงกับ 4 Ajpu และวันถัดมาคือ 5 Imox ผู้รักษาวันคนใหม่จะได้รับการประกอบพิธีรับเข้าในวัน Wajxaqib’ B’atz’ (8 B’atz’) ซึ่งเวียนมาทุก 260 วัน ได้แก่ 18 มกราคม 2025, 5 ตุลาคม 2025, 22 มิถุนายน 2026 และ 9 มีนาคม 2027
เม็กซิโกตอนกลางก็ใช้รอบเดียวกันนี้ในชื่อ tonalpohualli (โตนัลโปวัลลี) ด้วยสัญลักษณ์วันภาษานาวาตล์ จนกระทั่งสเปนเข้ายึดครอง ค่าเทียบของกาโซ ซึ่งกำหนดให้การล่มสลายของเตนอชตีตลันตรงกับวันที่ 13 สิงหาคม ค.ศ. 1521 (ปฏิทินจูเลียน) ในวัน 1 Coatl (1 งู) ทำให้รอบนี้ตรงกับการนับของมายาวันต่อวัน วันที่ 21 ธันวาคม 2012 จึงเป็น Nahui Xochitl หรือ 4 ดอกไม้ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ที่อยู่ในตำแหน่งเดียวกับ Ajaw ของมายา