ภาษาโฮปี (Hopílavayi) เป็นภาษาในตระกูลยูโต-แอซเท็กที่ใช้ในหมู่บ้านชาวโฮปีบนและรอบ ๆ เมซา (ที่ราบสูงยอดตัด) สามแห่งทางตะวันออกเฉียงเหนือของรัฐแอริโซนา คนนอกภูมิภาคตะวันตกเฉียงใต้ของสหรัฐฯ รู้จักภาษานี้มากที่สุดจากประโยคเดียวของเบนจามิน ลี วอร์ฟ วิศวกรด้านการป้องกันอัคคีภัยแห่งบริษัทประกันอัคคีภัยฮาร์ตฟอร์ด ผู้ศึกษาภาษาศาสตร์ควบคู่ไปกับงานประจำ ในบทความ “An American Indian Model of the Universe” (แบบจำลองจักรวาลของชนพื้นเมืองอเมริกัน) ซึ่งระบุปีที่เขียนไว้ว่า 1936 และตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1956 สิบห้าปีหลังจากเขาเสียชีวิตในปี 1941 เขาเขียนว่าภาษาโฮปีไม่มีคำ รูปไวยากรณ์ หรือสำนวนใด “ที่อ้างถึงสิ่งที่เราเรียกว่า ‘เวลา’ โดยตรง” และไม่มีสิ่งที่อ้างถึงอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคตด้วย
ภาษาโฮปีของวอร์ฟมาจากไหน
ข้อมูลภาษาโฮปีส่วนใหญ่ของวอร์ฟมาจากเออร์เนสต์ นาควายูมา (Ernest Naquayouma) ผู้พูดภาษาโฮปีจากหมู่บ้านโทเรวา (Toreva) ซึ่งอาศัยอยู่ในแมนแฮตตัน งานภาคสนามในแอริโซนาของวอร์ฟเองมีเพียงการเดินทางสั้น ๆ ครั้งเดียวในปี 1938 ไปยังมิชองนอวี (Mishongnovi) บนเซคันด์เมซา ในความเรียงปี 1939 เรื่อง “The Relation of Habitual Thought and Behavior to Language” (ความสัมพันธ์ระหว่างความคิดและพฤติกรรมที่เป็นนิสัยกับภาษา ตีพิมพ์ปี 1941) เขาได้เพิ่มข้ออ้างที่แคบลงมาเกี่ยวกับการนับ ว่าภาษาโฮปีใช้พหูพจน์และจำนวนนับเฉพาะกับสิ่งที่มองเห็นพร้อมกันได้เท่านั้น ดังนั้นช่วงเวลาจึงนับเป็นวันแบบลำดับที่ เช่น การอยู่ไปจนถึงวันใดวันหนึ่ง ไม่ได้นับเป็นปริมาณของวัน
คำตอบของมาลอตกี
ในปี 1983 เอคเคฮาร์ท มาลอตกี นักภาษาศาสตร์ที่เกิดในเยอรมนีและทำงานอยู่ที่มหาวิทยาลัยนอร์เทิร์นแอริโซนา ได้ตีพิมพ์หนังสือ Hopi Time: A Linguistic Analysis of the Temporal Concepts in the Hopi Language (Mouton, Trends in Linguistics 20) ความยาว xxii + 677 หน้า ซึ่งสร้างขึ้นจากการบันทึกเสียงร่วมกับผู้พูดภาษาโฮปี เนื้อหาแต่ละบทครอบคลุมคำบอกพื้นที่ที่นำมาใช้กับเวลา หน่วยเวลาตั้งแต่วันไปจนถึงปี การอ่านเวลาจากตำแหน่งของดวงอาทิตย์บนเส้นขอบฟ้า ดวงดาว ปฏิทินพิธีกรรม อุปกรณ์อย่างเชือกผูกปมและไม้บากสำหรับนับวันทีละวันก่อนถึงพิธี การทำให้เป็นพหูพจน์และการบอกปริมาณของสำนวนบอกเวลา และคำอนุภาคบอกเวลา หนังสือเปิดเรื่องด้วยประโยคภาษาโฮปีที่แปลได้ว่า “แล้วจริง ๆ ในวันรุ่งขึ้น แต่เช้าตรู่มาก ณ ยามที่ผู้คนสวดภาวนาต่อดวงอาทิตย์…”
คำเหล่านี้เป็นคำธรรมดาที่ใช้กันทุกวัน บนแผนที่มีคำภาษาโฮปี qaavo “พรุ่งนี้” และ taavok “เมื่อวาน” ในเรื่องคำกริยา มาลอตกีแย้งว่าภาษาโฮปีมีระบบกาลที่แบ่งอนาคตออกจากสิ่งที่ไม่ใช่อนาคต โดยปัจจัย -ni บ่งสิ่งที่กำลังจะมาถึง ส่วนคำกริยาที่ไม่มีเครื่องหมายครอบคลุมทั้งอดีตและปัจจุบันรวมกัน ภาษาอังกฤษขีดเส้นแบ่งกาลไว้คนละที่ คือระหว่างอดีตกับสิ่งที่ไม่ใช่อดีต เบอร์นาร์ด คอมรี ซึ่งเขียนบทวิจารณ์หนังสือเล่มนี้ในปี 1984 ยอมรับว่าหลักฐานแสดงว่าผู้พูดภาษาโฮปีมีมโนทัศน์เรื่องเวลา แต่ตั้งข้อสงสัยต่อการวิเคราะห์เรื่องกาล โดยเสนอว่า -ni อาจเป็นเครื่องหมายมาลา (modality) ไม่ใช่เครื่องหมายกาล
| ภาษาโฮปี | คำแปล | เครื่องหมาย |
|---|---|---|
| Momoyam piktota. | พวกผู้หญิงกำลังทำ / ตอนนั้นกำลังทำพิกิ (ขนมปังแผ่นบาง) | ไม่มีเครื่องหมาย: ปัจจุบันหรืออดีต |
| Momoyam piktota-ni. | พวกผู้หญิงจะกำลังทำพิกิ | -ni: อนาคต |
| Nu' sayti-ni. | ฉันจะยิ้ม | -ni: อนาคต |
| Nu' as sayti-ni. | ฉันพยายาม / อยาก / ตั้งใจจะยิ้ม; ฉันควรยิ้ม | as (อดีต / สิ่งที่ไม่เป็นจริง) + -ni: มาลา ไม่ใช่อนาคต |
ตกลงอะไรกันแน่ที่ถูกหักล้าง
เรื่องเล่าฉบับที่แพร่หลายว่า “ชาวโฮปีไม่มีมโนทัศน์เรื่องเวลา” นั้นไม่จริง ข้อมูลของมาลอตกีแสดงอย่างไม่ต้องสงสัยว่าผู้พูดภาษาโฮปีพูดถึงอดีต ปัจจุบัน อนาคต ระยะเวลา และวันที่ แต่มาลอตกีหักล้างตัววอร์ฟเองได้หรือไม่นั้นยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ จอห์น ลูซี (1996) ชี้ว่าวอร์ฟใส่ “เวลา” ไว้ในเครื่องหมายอัญประกาศต่อจากคำขยายจำกัดความ “สิ่งที่เราเรียกว่า” และตีความว่าวอร์ฟกำลังบรรยายถึงการไม่มีภาพของเวลาแบบตะวันตกโดยเฉพาะ คือเวลาในฐานะกระแสที่สม่ำเสมอและนับได้ จอห์น ลีวิตต์ (2011) ก็แย้งในทำนองเดียวกันว่ามาลอตกีเข้าใจว่าวอร์ฟกล่าวว่าชาวโฮปีไม่มีมโนทัศน์เรื่องเวลาใด ๆ เลย ถ้าอ่านแบบนี้ มาลอตกีก็ไปหักล้างข้ออ้างที่กว้างกว่าที่วอร์ฟพูดไว้จริง ลีแอนน์ ฮินตัน (1988) วิจารณ์มาลอตกีว่าอ่านความหมายเชิงเวลาเข้าไปในประโยคภาษาโฮปีจากคำแปลภาษาอังกฤษ เช่นเมื่อรูปที่หมายถึง “การซ้ำสามครั้ง” ถูกแปลว่า “three times” (สามครั้ง) เดวิด ดินวูดี (2006) ติติงวิธีการและการนำเสนอข้อมูลของมาลอตกี และบรรยายถึงผู้พูดภาษาโฮปีที่แยกเวลาแบบดั้งเดิมซึ่งผูกกับพิธีกรรม ออกจากเวลาตามนาฬิกาและเวลาของโรงเรียน
สัมพัทธภาพแบบเข้มและแบบอ่อน
สัมพัทธภาพทางภาษาแบบเข้ม ที่ว่าภาษากำหนดว่าผู้พูดจะคิดอะไรได้บ้าง ไม่มีหลักฐานจากการทดลองสนับสนุน ส่วนแบบอ่อน ที่ว่าการแยกแยะที่ภาษาหนึ่งทำเป็นประจำส่งผลต่อผลการทำงานบางอย่างนั้นมีหลักฐานสนับสนุน ในงานวิจัยปี 2007 ที่ตีพิมพ์ใน PNAS โดยโจนาธาน วินาเวอร์ เลรา โบโรดิตสกี และคณะ ผู้พูดภาษารัสเซีย ซึ่งภาษาของตนบังคับให้ต้องเลือกระหว่าง goluboy (ฟ้าอ่อน) กับ siniy (น้ำเงินเข้ม) แยกสีฟ้าสองเฉดที่อยู่คนละฝั่งของเส้นแบ่งนั้นได้เร็วกว่าสีฟ้าสองเฉดที่อยู่ในหมวดเดียวกัน ผู้พูดภาษาอังกฤษไม่แสดงความได้เปรียบเช่นนั้น และงานรบกวนทางถ้อยคำทำให้ความได้เปรียบของผู้พูดภาษารัสเซียหายไป ขณะที่งานรบกวนเชิงพื้นที่ไม่ได้ทำให้หายไป ผลนี้วัดกันเป็นเศษเสี้ยวของวินาที