🤐 ภาษาอายาปาเนโก: "ผู้พูดสองคนสุดท้าย" ที่ไม่ได้มีแค่สองคนและไม่ใช่คนสุดท้าย

ในปี 2011 มีเรื่องเล่าแพร่ไปทั่วโลกว่าภาษาอายาปาเนโก ภาษาในกลุ่มโซเกของรัฐตาบัสโก ประเทศเม็กซิโก กำลังจะตาย เพราะผู้พูดสองคนสุดท้ายไม่ยอมพูดกัน แต่นักภาษาศาสตร์ที่ทำงานอยู่ในอายาปากลับพบผู้พูดมากกว่านั้น ไม่พบความบาดหมางใด ๆ และพบเมืองที่สอนภาษานี้อยู่แล้ว

ภาษาอายาปาเนโกใช้พูดกันในอายาปา เมืองเล็ก ๆ ในเทศบาลฮัลปาเดเมนเดซ รัฐตาบัสโก ประเทศเม็กซิโก ห่างจากโกมัลกัลโกไปทางตะวันออกเฉียงใต้ราว 10 กม. ผู้พูดเรียกภาษาของตนว่า Nuumte Oote แปลว่า “เสียงแท้” ภาษานี้อยู่ในสาขาโซเกอ่าวของตระกูลภาษามิเฮ-โซเก ร่วมกับภาษาโปโปลูกาเซียร์ราและภาษาโปโปลูกาเตซิสเตเปกในรัฐเบรากรุซที่อยู่ติดกัน และมีรหัส ISO 639-3 ว่า zoq ในตาบัสโก ภาษานี้ถูกล้อมรอบด้วยภาษาสเปนและภาษาจากตระกูลอื่น ๆ ซึ่งรวมถึงภาษาชอนตัล (โยโกตัน) ซึ่งเป็นภาษาในตระกูลมายา การศึกษาในโรงเรียนภาษาสเปนเข้ามาถึงเมืองนี้ในช่วงกลางศตวรรษที่ 20 และผู้พูดก็เลิกถ่ายทอดภาษาให้ลูกหลาน ตั้งแต่ทศวรรษ 1970 การขยายตัวของเมืองและการย้ายถิ่นได้ทำให้กลุ่มผู้พูดที่เหลืออยู่กระจัดกระจายไป

ภาษาชนตัลตาบัสโก
🌍 บินไปยังอายาปา ตาบัสโก เปิดแผนที่แบบโต้ตอบ
🔍 ภาษาชอนตัลตาบัสโก เพื่อนบ้านตระกูลมายา — ภาษาชนตัลตาบัสโก

เรื่องเล่า

เมื่อวันที่ 13 เมษายน 2011 หนังสือพิมพ์ เดอะการ์เดียน ลงรายงานของโจ ทักแมน โดยตั้งต้นจากสมมติฐานว่าภาษาอายาปาเนโกเหลือผู้พูดคล่องเพียงสองคน คือ มานูเอล เซโกเบีย อายุ 75 ปี และ อิซิโดร เบลาสเกซ อายุ 69 ปี ซึ่งอาศัยอยู่ห่างกัน 500 เมตรและไม่พูดคุยกัน จากนั้นพาดหัวว่า ผู้พูดสองคนสุดท้ายของภาษาที่กำลังจะตายไม่ยอมพูดกัน ก็ถูกเว็บข่าวและบล็อกทั่วโลกหยิบไปเล่าต่อ แนวคิดนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ในปี 2011 นักมานุษยวิทยาแดเนียล ซัสแล็กสืบย้อนไปได้ถึงปี 2006–07 เมื่อสถาบันภาษาพื้นเมืองแห่งชาติของเม็กซิโก (INALI) เผยแพร่กรณีของชายทั้งสอง และสำนักข่าวต่างประเทศกับสื่อวิทยุโทรทัศน์ก็หยิบไปรายงานต่อ

นักภาษาศาสตร์พูดว่าอะไร

ซัสแล็กแห่งมหาวิทยาลัยอินเดียนากำลังทำพจนานุกรมอยู่ที่อายาปา และเขาคือผู้เชี่ยวชาญที่ถูกอ้างถึงในบทความของเดอะการ์เดียน คำพูดของเขาในบทความนั้นพูดถึงนิสัยใจคอ ไม่ใช่การทะเลาะกัน “พวกเขาไม่ค่อยมีอะไรเหมือนกัน” เขากล่าว พร้อมเรียกเซโกเบียว่า “ขี้หงุดหงิดนิดหน่อย” และเบลาสเกซว่า “หนักแน่นอดทนกว่า” บทความเดียวกันยังรายงานว่าภรรยาและลูกชายของเซโกเบียฟังเขาเข้าใจ แม้ตัวพวกเขาเองจะพูดได้เพียงไม่กี่คำ และเขาเคยพูดภาษานี้กับพี่น้องชายของเขาจนกระทั่งพี่น้องคนนั้นเสียชีวิตไปเมื่อราวสิบปีก่อน ในปี 2014 ซัสแล็กบอกกับ Indian Country Today ว่าชายทั้งสองไม่ใช่ผู้พูดเพียงสองคนที่เหลืออยู่ — พี่น้องชายหลายคนและพี่น้องหญิงของเบลาสเกซ รวมถึงลูกพี่ลูกน้องคนหนึ่งของเซโกเบียก็พูดภาษานี้ได้ — และผู้พูดหลายคนที่เขาเคยพบก็เสียชีวิตไปแล้วนับแต่นั้น “เรื่องเล่าว่าผู้พูดสองคนสุดท้ายไม่พูดกันเป็นเรื่องที่ทรงพลัง” เขากล่าว “เพียงแต่มันไม่ค่อยจะจริงเท่าไรนัก”

งานเชิงวิชาการของซัสแล็กตีพิมพ์ในชื่อ “Ayapan Echoes: Linguistic Persistence and Loss in Tabasco, Mexico” (เสียงสะท้อนจากอายาปา: การคงอยู่และการสูญหายของภาษาในตาบัสโก เม็กซิโก) ในวารสาร American Anthropologist ฉบับที่ 113(4) เดือนธันวาคม 2011 งานชิ้นนี้ศึกษาตัวเรื่องเล่าเรื่องความบาดหมางเอง ทั้งว่ามันแพร่ไปอย่างไร และส่งผลอย่างไรต่อชายทั้งสองกับคนในเมืองเมื่อนักข่าวและผู้มาเยือนเริ่มหลั่งไหลเข้ามา

ผู้พูดมีกี่คน

ตัวเลขขึ้นอยู่กับว่านับอะไรและนับเมื่อใด ในวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกปี 2019 ที่ INALCO ในปารีส นักภาษาศาสตร์ จอนนาตัน รังเฮล (Jhonnatan Rangel) ประเมินจำนวนผู้พูดไว้ราว 11 คน อายุระหว่าง 69 ถึง 95 ปี บทความในการประชุมวิชาการปี 2017 ของเขานับได้ราว 15 คน อายุ 66 ถึง 90 ปี และบทความปี 2020 ระบุว่ามีผู้อาวุโสราวเก้าคน รอบตัวพวกเขายังมีคนที่ฟังภาษานี้เข้าใจหรือพูดได้บ้าง แต่ไม่คล่องเต็มที่ คนกลุ่มนี้คือผู้พูดกึ่งคล่องที่พาดหัวข่าวเรื่อง "สองคนสุดท้าย" มองข้ามไปทั้งหมด ในบทความปี 2017 ในวารสาร Histoire Épistémologie Langage ชื่อ “Les derniers locuteurs” (ผู้พูดคนสุดท้าย) รังเฮลใช้งานภาคสนามที่อายาปาเพื่อเสนอว่าภาพ “ผู้พูดคนสุดท้าย” ที่สื่อสร้างขึ้นตั้งอยู่บนการจำแนกประเภทผู้พูด ซึ่งบีบให้นักภาษาศาสตร์ต้องระบุว่าความสามารถทางภาษาแท้จริงแล้วคืออะไร

อายาปาทำอะไร

คนในเมืองไม่ได้นั่งรอให้เรื่องเล่าจบลง ภายในปี 2014 ลูกชายของเซโกเบียซึ่งชื่อมานูเอลเช่นกันได้ดำเนินการโรงเรียนสอนภาษาอายาปาเนโกในหมู่บ้าน และชุมชนกำลังเตรียมจัดเทศกาลภาษาอายาปาเนโกประจำปีครั้งที่สอง ผู้พูดได้ร่วมงานกับนักมานุษยวิทยาชาวเม็กซิกัน เดนิเซ เรเบกา โกเมซ รามีเรซ จัดทำหนังสือรวมคำภาษาอายาปาเนโกที่ใช้เรียกอวัยวะต่าง ๆ ของร่างกาย ซึ่งทำให้ซัสแล็กกล่าวว่า “อาจพูดได้ว่าพวกเขาไม่ใช่ผู้พูดคนสุดท้ายของภาษาอายาปาเนโก – พวกเขาคือนักเขียนกลุ่มแรก!” เขายังได้ส่งพจนานุกรมฉบับใหม่ให้ INALI เพื่อจัดพิมพ์ และในปี 2020 รังเฮลได้อธิบายระบบการสะกดเชิงปฏิบัติระบบแรกของภาษานี้ ซึ่งออกแบบมาสำหรับโครงการของชุมชนที่สอนทั้งผู้พูดภาษามรดกและผู้พูดหน้าใหม่

แหล่งข้อมูล

อ่านต่อ

ดูเพิ่มเติม: บทความ · Word Map — 168 คำหลัก · Han Map — การอ่านอักษรจีน

เปิดแผนที่แบบโต้ตอบ: Word Map · Han Map · Name Map · Time Map · Word Order · Tree

ส่วนหนึ่งของ LangMap — โครงการแสดงภาพทางภาษาศาสตร์ นี่คือสรุปแบบสถิตที่ค้นเก็บได้ แผนที่แบบโต้ตอบมีเสียงการออกเสียง ตัวกรอง และมุมมองลูกโลก

จัดทำโดย Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · หน้าแรก LangMap