ภาษาคายาร์ดิลด์เคยพูดกันในหมู่เกาะเซาท์เวลส์ลีย์ในอ่าวคาร์เพนทาเรีย ได้แก่ เกาะเบนทิงก์ เกาะสวีเออร์ส และเกาะเล็ก ๆ อีกไม่กี่เกาะนอกชายฝั่งควีนส์แลนด์ ภาษานี้อยู่ในตระกูลภาษาแทงกิกซึ่งเป็นตระกูลเล็ก ๆ ตระกูลนี้ยังรวมถึงภาษาลาร์ดิลบนเกาะมอร์นิงตันที่อยู่ติดกัน ภาษายูกุลตา (กังกาลิดา) บนชายฝั่งแผ่นดินใหญ่ และภาษายังกาล ซึ่งนิโคลัส อีแวนส์ถือว่าใกล้ชิดพอจะนับเป็นภาษาถิ่นหนึ่งของคายาร์ดิลด์ได้ หนังสือ A Grammar of Kayardild (Mouton de Gruyter, 1995) ของอีแวนส์บรรยายภาษาที่ใช้แต่ปัจจัยเท่านั้น ลำดับคำเป็นอิสระ และมีระบบการกที่ทำหน้าที่ซึ่งภาษาส่วนใหญ่ปล่อยให้คำกริยาทำ
การกซ้อนการก
อีแวนส์นับการกของคำนามได้สิบสามการก ในจำนวนนี้มีการกสถานที่ (locative) -kiya การกต้นทาง (ablative) -kinaba การกแสดงความมี (proprietive) -kuru การกแสดงความเป็นเจ้าของ (genitive) -karra(n)- และการกเครื่องมือ (instrumental) -nguni- คำนามคำหนึ่งไม่ได้มีแค่การกเดียว เมื่อผู้เป็นเจ้าของอยู่ในวลีที่มีการกอยู่แล้ว คำนั้นจะเก็บปัจจัยแสดงความเป็นเจ้าของของตัวเองไว้ แล้วต่อการกของทั้งวลีไว้ข้างหลังอีก ตัวอย่าง (3-21) ของอีแวนส์คือ dan-kinaba-nguni dangka-naba-nguni mirra-nguni walbu-nguni “ด้วยแพดี ๆ ของชายคนนี้”: dangka “ชาย” รับการกต้นทาง (ซึ่งในที่นี้บอกความเป็นเจ้าของ) แล้วรับการกเครื่องมือต่อ เพราะแพเป็นเครื่องมือ
ประโยคที่มาร์คุส คราคท์ยกมาใน The Mathematics of Language (2003) ไปไกลกว่านั้นอีก: maku-ntha yalawu-jarra-ntha yakuri-naa-ntha dangka-karra-nguni-naa-ntha mijil-nguni-naa-ntha “ผู้หญิงคนนั้นคงจับปลาได้ด้วยแหของชายคนนั้น” คำว่า “ชาย” ในที่นี้คือ dangka-karra-nguni-naa-ntha: การกแสดงความเป็นเจ้าของ การกเครื่องมือ การกต้นทางแบบมาลา และการกอ้อม (oblique) นั่นคือปัจจัยสี่ตัวบนคำนามคำเดียว ซึ่งเป็นจำนวนสูงสุดที่ไวยากรณ์ของอีแวนส์อนุญาต ปัจจัย -ntha ชั้นนอกสุดแผ่คลุมทุกคำในอนุประโยค รวมทั้งคำกริยา yalawu-jarra “จับได้” ด้วย
กาลบนคำนาม
-naa ในประโยคนั้นคือสิ่งที่อีแวนส์เรียกว่า การกมาลา (modal case) ในภาษาคายาร์ดิลด์ วลีนามทุกวลียกเว้นประธานจะมีปัจจัยที่สอดคล้องกับกาลหรือมาลาของอนุประโยค ในอนุประโยคอดีตกาล กรรมและวลีอื่นที่ไม่ใช่ประธานจะรับการกต้นทางแบบมาลา ส่วนในอนุประโยคอนาคตกาลจะรับการกแสดงความมีแบบมาลา -ku อีแวนส์อธิบายว่าการกมาลาเป็นลักษณะที่มีเฉพาะในภาษาแทงกิกกลุ่มหมู่เกาะเท่านั้น
ภาษาคายาร์ดิลด์ยังมี การกกริยา (verbal case) ซึ่งเปลี่ยนคำนามให้กลายเป็นคำกริยาทางไวยากรณ์ จากนั้นก็ผันตามกาล มาลา และขั้ว (บอกเล่า/ปฏิเสธ) เหมือนคำกริยาทั่วไป อีแวนส์ให้ตัวอย่างประโยค “ฉันไปถ้ำนั้น” ไว้สามแบบ:
- ngada warra-jarra dathin-kiiwa-tharra ngilirr-iiwa-tharr: “ฉันไปถ้ำนั้นแล้ว” (อดีต)
- ngada warra-ju dathin-kiiwa-thu ngilirr-iiwa-thu: “ฉันจะไปถ้ำนั้น” (ศักยภาพ)
- ngada warra-nangku dathin-kiiwa-nangku ngilirr-iiwa-nangku: “ฉันจะไม่ไปถ้ำนั้น” (ศักยภาพปฏิเสธ)
Ngilirr “ถ้ำ” รับปัจจัยอดีต -tharr ปัจจัยศักยภาพ (อนาคต) -thu และแม้แต่ปัจจัยปฏิเสธ -nangku โดยสอดคล้องกับคำกริยา warra- “ไป” ทุกครั้ง ถ้าใช้การกปลายทาง (allative) ธรรมดาแทน ประโยคอนาคตจะกลายเป็น ngada warra-ju dathin-kiring-ku ngilirr-iring-ku ซึ่งการกแสดงความมีแบบมาลา -ku เป็นตัวแบกความหมายอนาคตไว้บนคำว่า “นั้น” และ “ถ้ำ”
ใครยังพูดภาษานี้อยู่
ชาวไคอาดิลต์อยู่บนเกาะของตนมาจนถึงทศวรรษ 1940 หลังเกิดภัยแล้งและคลื่นพายุซัดฝั่งจากพายุไซโคลน รัฐบาลควีนส์แลนด์ได้ย้ายพวกเขาจำนวนมากไปยังคณะมิชชันนารีเพรสไบทีเรียนบนเกาะมอร์นิงตันในปี 1947 และ 1948 บันทึกประวัติศาสตร์ชุมชนของมิชชันเองระบุว่าภายในปี 1947 มีผู้ถูกย้ายออกไปราว 50 คน และระบุว่าบางคนต้องถูก “ชักจูง” จึงยอมจากไป ที่มิชชัน เด็ก ๆ ต้องอยู่หอพัก ซึ่งกว่าจะปิดก็ปี 1954 และเด็กเหล่านั้นก็โตมาพูดภาษาอังกฤษ อีแวนส์เขียนไว้ในปี 1995 ว่า เพียงไม่ถึงสี่สิบห้าปีหลังการติดต่อกับชาวยุโรปอย่างจริงจัง ก็ไม่มีผู้พูดที่คล่องเต็มที่ซึ่งอายุต่ำกว่าห้าสิบปีเหลืออยู่อีกเลย ในปี 1981 มีผู้พูดเป็นภาษาแม่ที่ทราบกันราวห้าสิบคน การสำรวจสำมะโนประชากรออสเตรเลียปี 2016 นับได้แปดคน ส่วนตัวเลขสำมะโนปี 2021 ที่บันทึกไว้ในฐานข้อมูล AustLang ของ AIATSIS คือ 43 คน