ในป่าฝนทางตะวันออกเฉียงเหนือของรัฐควีนส์แลนด์ คำนามทุกคำในภาษาดีร์บัลจะมีหนึ่งในสี่คำสั้น ๆ นำหน้า — bayi balan balam หรือ bala — ซึ่งจัดคำศัพท์ทั้งหมดออกเป็นสี่หมวด R. M. W. Dixon ได้ไขระบบนี้ออกมาจากการลงพื้นที่ภาคสนามและตีพิมพ์ไว้ใน The Dyirbal Language of North Queensland (Cambridge University Press, 1972)
หมวด II ซึ่งนำหน้าด้วย balan คือหมวดที่คนจำได้ สมาชิกของหมวดนี้ได้แก่ผู้หญิง น้ำ ไฟ และการต่อสู้ รวมถึงดวงอาทิตย์และดวงดาว นกส่วนใหญ่ หิ่งห้อย แมงป่อง หนอนผีเสื้อมีพิษที่ภาษาอังกฤษท้องถิ่นเรียกว่า “hairy mary grub” และปลาอันตรายกลุ่มหนึ่ง George Lakoff นำรายการนี้ไปตั้งเป็นชื่อหนังสือปี 1987 ของเขา Women, Fire, and Dangerous Things และใช้เป็นหลักฐานว่ามนุษย์ไม่ได้จัดหมวดหมู่สิ่งต่าง ๆ เป็นเซตเชิงตรรกะที่เรียบร้อย
รายการนี้ดูเหมือนไร้หลักเกณฑ์ แต่ไม่ใช่ Dixon ชี้ให้เห็นว่าเบื้องหลังมีขอบเขตความหมายหลักสี่ขอบเขตที่ชัดเจน bayi ครอบคลุมเพศชายที่เป็นมนุษย์และสัตว์ส่วนใหญ่ balan ครอบคลุมเพศหญิงที่เป็นมนุษย์พร้อมกับน้ำ ไฟ และการต่อสู้ balam ครอบคลุมอาหารกินได้ที่ไม่ใช่เนื้อสัตว์ — ผลไม้ หัวพืช น้ำผึ้ง — และ bala คือทุกสิ่งที่เหลือ ตามกฎแกนหลักนี้ ผู้หญิงคือ balan และจิงโจ้คือ bayi โดยไม่ต้องอาศัยตำนานใด ๆ
สมาชิกที่ชวนแปลกใจเข้ามาตามกฎข้อที่สอง คือถ้าความเชื่อผูกสิ่งใดไว้กับขอบเขตไหน สิ่งนั้นก็จะไปอยู่หมวดนั้น แม้จะขัดกับกฎพื้นฐานก็ตาม นกเป็นสัตว์และควรจะเป็น bayi แต่ธรรมเนียมของชาวดีร์บัลถือว่านกคือวิญญาณของหญิงมนุษย์ที่ล่วงลับ นกส่วนใหญ่จึงเป็น balan ในเทพปกรณัม ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เป็นคู่สามีภรรยากัน — ดวงจันทร์เป็นผู้ชายจึงอยู่ใน bayi ดวงอาทิตย์เป็นภรรยาของเขาจึงอยู่ใน balan ส่วนไฟ น้ำ และการต่อสู้ไม่ต้องอาศัยเรื่องเล่าใด ๆ ในคำอธิบายของ Dixon สิ่งเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของแกนหลักของ balan อยู่แล้ว Lakoff ก้าวไปอีกขั้นและคาดเดาว่าไฟอยู่ในหมวดนี้เพราะมันเข้าคู่กับดวงอาทิตย์ และสิ่งอันตรายทั้งหลายก็ตามไฟเข้ามา แต่เขาก็ระบุไว้ชัดว่านี่เป็นเพียงการคาดเดาของนักวิเคราะห์คนนอก ซึ่งผู้พูดภาษาดีร์บัลไม่เคยบอกเช่นนั้นแก่ Dixon เลย หนอน “hairy mary grub” ก็เข้ามาด้วยวิธีเดียวกัน ว่ากันว่าโดนพิษของมันแล้วแสบเหมือนถูกแดดเผา มันจึงถูกโยงเข้ากับดวงอาทิตย์
กฎข้อที่สามจะแยกหมวดออกเมื่อสมาชิกกลุ่มย่อยมีคุณสมบัติสำคัญบางอย่าง ซึ่งมักเป็นความเป็นอันตราย ปลาเป็นสัตว์และโดยทั่วไปอยู่ใน bayi แต่ปลาหินและปลากระทุงเหวเป็นอันตราย จึงย้ายไปอยู่ balan สิ่งที่ไวยากรณ์ตีตราไว้ก็คือความอันตรายนั่นเอง
ตำนานอธิบายระบบนี้ได้จริงมากน้อยเพียงใดนั้นยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ในบทความปี 2007 ชื่อ “Women are not dangerous things” Keith Plaster และ Maria Polinsky ได้นำข้อมูลของ Dixon มาจัดการใหม่ และเสนอว่าลักษณะทางความหมายที่พบบ่อยเพียงไม่กี่อย่าง ประกอบกับรูปเสียงของคำนามและความถี่ในการปรากฏ ก็เพียงพอจะอธิบายการจัดหมวดได้ โดยไม่ต้องอาศัยห่วงโซ่อันซับซ้อนของตำนานและการเชื่อมโยงความหมาย
ผู้พูดที่จะเป็นหลักฐานยืนยันก็เหลือน้อยลงทุกที สำมะโนประชากรออสเตรเลียปี 2021 บันทึกผู้พูดภาษาดีร์บัลไว้ 24 คน Annette Schmidt ซึ่งบันทึกเสียงผู้พูดรุ่นใหม่ในช่วงต้นทศวรรษ 1980 ได้พบว่าระบบนี้กำลังแตกสลายไปทีละขั้น ผู้พูดรุ่นกลางยังคงรักษาความเชื่อมโยงเชิงตำนานไว้ ดวงอาทิตย์ ดวงดาว และนกยังอยู่ใน balan แต่พวกเขาเริ่มสูญเสียความเชื่อมโยงด้านการจับปลาและด้านความอันตราย ใน “ดีร์บัลรุ่นใหม่” (Young Dyirbal) ของผู้พูดรุ่นเยาว์ที่สุด เหลืออยู่เพียงสามหมวด คือ bayi สำหรับเพศชายและสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ balan สำหรับเพศหญิง และ bala สำหรับทุกสิ่งที่เหลือ ถึงตอนนั้น balan ซึ่งเคยรวมผู้หญิง ไฟ น้ำ นก ดวงดาว และปลาหินไว้ด้วยกัน ก็หดเหลือแค่แกนกลาง คือผู้หญิง และไม่มีอะไรอื่นอีกเลย
| หมวด | ตัวบ่งชี้ + คำนาม | ความหมาย |
|---|---|---|
| I | bayi yara | ผู้ชาย |
| I | bayi gagara | ดวงจันทร์ (เป็นผู้ชาย) |
| I | bayi jabu | ปลา |
| II | balan jugumbil | ผู้หญิง |
| II | balan garri | ดวงอาทิตย์ (เป็นผู้หญิง) |
| II | balan buni | ไฟ |
| II | balan bana | น้ำ |
| III | balam mirrañ | ถั่วดำ (เมล็ดที่กินได้) |
| IV | bala yugu | ต้นไม้, ไม้ |