อึนโก (N'Ko) คืออักษรสำหรับภาษากลุ่มมันดิงในแอฟริกาตะวันตก ได้แก่ ภาษามานินกาในกินี ภาษาบัมบาราในมาลี ภาษาจูลาในโกตดิวัวร์และบูร์กินาฟาโซ และภาษามันดิงกาในแกมเบียและเซเนกัล อักษรนี้เขียนจากขวาไปซ้าย และตัวอักษรเชื่อมต่อกันเป็นเส้นตัวเขียนเหมือนอักษรอาหรับ ชื่อของมันมาจากวลีที่มีอยู่ในทุกภาษาเหล่านี้ คือ n ko แปลว่า "ฉันพูด" ตามธรรมเนียม วันเกิดของอักษรนี้คือวันที่ 14 เมษายน 1949 ซึ่งปัจจุบันถือเป็นวันอักษรอึนโก ตำนานเล่าว่าอักษรนี้ถูกคิดค้นขึ้นที่แบงแฌร์วิล ใกล้อาบีจาน ซึ่งเคยเป็นเมืองหลวงของอาณานิคมโกตดิวัวร์ของฝรั่งเศสจนถึงปี 1934
| อักษรอึนโก | เสียง | ความหมาย / ตัวอักษร |
|---|---|---|
| ߒߞߏ | n ko | “ฉันพูด” |
| ߒ | n | n ที่เป็นพยางค์ |
| ߞ | k | พยัญชนะ ka |
| ߏ | o | สระ o |
ยืมอักษรสองแบบ แล้วสร้างแบบใหม่
ผู้คิดค้นคือโซโลมานา กันเต (เขียนอีกแบบว่า ซูแลมาน กันเต, 1922–1987) เกิดที่ซูมันโกยิน ห่างจากเมืองกังกังในกินีตอนบนราว 13 กิโลเมตร บิดาของเขาคืออามารา กันเต เปิดโรงเรียนสอนอัลกุรอาน หลังบิดาเสียชีวิตในปี 1941 กันเตย้ายไปโกตดิวัวร์ ทำการค้าและศึกษาด้วยตนเอง ไดแอน ไวต์ ออยเลอร์ นักประวัติศาสตร์ผู้สัมภาษณ์ผู้ใช้อึนโกและบุคคลอื่น ๆ ในกินีและโกตดิวัวร์ระหว่างปี 1993–94 ได้ถ่ายทอดเรื่องราวตามที่ขบวนการอึนโกเล่าไว้ ในปี 1944 กันเตได้อ่านข้อความของกามาล มัรวา (สะกดอีกแบบว่า Kamel Mrowa) นักข่าวชาวเลบานอน ซึ่งตีพิมพ์ในสิ่งพิมพ์ภาษาอาหรับ Nahnu fi Afrikiya ("เราอยู่ในแอฟริกา") ที่อ้างว่าภาษาแอฟริกันเปรียบเหมือนเสียงนกร้อง และไม่อาจเขียนเป็นตัวอักษรได้ กันเตถือว่านี่คือคำท้า ตั้งแต่ปี 1945 ถึง 1949 เขาลองเขียนภาษามานินกาด้วยอักษรอาหรับก่อน แล้วจึงลองด้วยอักษรละติน แต่ทั้งสองแบบไม่สามารถแสดงวรรณยุกต์ได้ เขาจึงออกแบบตัวอักษรขึ้นใหม่ บทความของออยเลอร์ในปี 2001 ระบุไว้เพียงปี 1949 ส่วนวันที่ 14 เมษายนนั้นเป็นวันที่ขบวนการอึนโกเฉลิมฉลอง
ตัวอักษรบันทึกอะไรไว้
ข้อเสนอในปี 2004 ให้บรรจุอึนโกลงในยูนิโคด ซึ่งจัดทำโดยไมเคิล เอเวอร์สัน ร่วมกับครูสอนอึนโก ได้แก่ มามาดี ดุมบูยา บาบา มามาดี ดียาเน และการาโม กาบา จัมเม อธิบายระบบแกนหลักว่าประกอบด้วยสระ 7 ตัวและพยัญชนะ 19 ตัว สระทุกตัวสามารถมีเครื่องหมายกำกับเจ็ดแบบแบบใดแบบหนึ่ง เมื่อรวมกับสระที่ไม่มีเครื่องหมาย จะแสดงวรรณยุกต์ได้สี่เสียง (สูง ต่ำ ขึ้น ตก) แต่ละเสียงมีทั้งรูปสั้นและรูปยาว เครื่องหมายอีกตัวหนึ่งใต้สระใช้แสดงการออกเสียงขึ้นจมูก และ n ที่เป็นพยางค์ได้ด้วยตัวเองนั้นไม่อยู่ในทั้งสองกลุ่ม ข้อเสนอยังอธิบายธรรมเนียมการสะกดที่มุ่งเชื่อมระหว่างภาษาถิ่น ภาษาบัมบาราใช้คำว่า tɔgɔ หมายถึง "ชื่อ" ส่วนภาษามานินกาใช้ tɔɔ แต่ทั้งสองเขียนคำนี้เหมือนกันในอักษรอึนโก และผู้อ่านแต่ละคนก็ออกเสียงตามภาษาถิ่นของตน
| อักษรอึนโก | ผู้อ่าน | ออกเสียงว่า |
|---|---|---|
| ߕߐ߮ | ภาษาบัมบารา | tɔgɔ |
| ߕߐ߮ | ภาษามานินกา | tɔɔ |
| ตัวอักษร | ชื่อ Unicode | เสียง |
|---|---|---|
| ߊ | A | [a] |
| ߋ | EE | [e] |
| ߌ | I | [i] |
| ߍ | E | [ɛ] |
| ߎ | U | [u] |
| ߏ | OO | [o] |
| ߐ | O | [ɔ] |
เทียบกับอักษรไว
อักษรพยางค์ไวของไลบีเรีย ซึ่งสร้างขึ้นในช่วงต้นทศวรรษ 1830 สำหรับภาษาตระกูลมานเดอีกภาษาหนึ่ง เลือกเส้นทางที่ต่างออกไป อักขระแต่ละตัวแทนพยางค์ทั้งพยางค์ และไม่เขียนวรรณยุกต์ ผู้อ่านจึงต้องเติมวรรณยุกต์เองจากบริบท กันเตเลือกทางตรงกันข้าม คือแยกตัวอักษรสำหรับพยัญชนะและสระ และกำกับวรรณยุกต์บนสระทุกตัว อักษรทั้งสองยังถูกบรรจุลงยูนิโคดในเวลาต่างกันด้วย อักษรไวเข้าสู่ยูนิโคด 5.1 ในปี 2008 ส่วนอึนโกถูกเพิ่มเข้าไปก่อนหน้านั้นสองปี ในยูนิโคด 5.0 (กรกฎาคม 2006) ที่ช่วง U+07C0–U+07FF และมีอักขระเพิ่มอีกสามตัวในยูนิโคด 11.0 ปี 2018
แพร่ไปโดยไม่ต้องพึ่งรัฐ
อึนโกแพร่หลายผ่านตลาด เรือนรวมของครอบครัวใหญ่ และบ้านส่วนตัว ตามบันทึกของออยเลอร์ กันเตขอให้ผู้เรียนแต่ละคนสอนต่อให้คนอื่นอย่างน้อยเจ็ดคน หลักสูตรหนึ่งใช้เวลาราวสี่เดือน ครูส่วนใหญ่ไม่ได้รับค่าตอบแทน และนักเรียนคัดลอกตำราด้วยมือ ตัวกันเตเองได้เขียนตำราเรียนและพจนานุกรม และแปลตำราทั้งทางศาสนาและทางโลก หลังได้รับเอกราชในปี 1958 กินีภายใต้การนำของเซกู ตูเรได้ส่งเสริมภาษาประจำชาติของตนด้วยระบบการสะกดที่ใช้อักษรละติน โครงการนี้ดำเนินการในโรงเรียนตั้งแต่ปี 1968 จนถึงปี 1984 เมื่อรัฐบาลของลันซานา กอนเตยกเลิกและหันกลับไปใช้ภาษาฝรั่งเศส อึนโกไม่เคยเป็นส่วนหนึ่งของโครงการนี้เลย
ผลของเรื่องนี้เห็นได้จากการสำรวจการรู้หนังสือที่เมืองกังกังในปี 1994 ซึ่งครอบคลุมผู้อยู่อาศัยอายุห้าขวบขึ้นไปกว่า 128,000 คน การสำรวจพบว่าร้อยละ 8.8 อ่านและเขียนอึนโกได้ มีเพียงร้อยละ 3.1 ที่อ่านเขียนภาษาประจำชาติด้วยอักษรละตินที่รัฐส่งเสริมได้ ร้อยละ 8.5 อ่านภาษาอาหรับได้ และร้อยละ 14.1 อ่านภาษาฝรั่งเศสได้ กันเตเสียชีวิตที่โกนากรีเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน 1987 ในช่วงกลางทศวรรษ 2000 อึนโกใช้กันเป็นหลักในกินีและโกตดิวัวร์ และมีกลุ่มผู้อ่านที่คึกคักในหมู่ผู้พูดภาษาบัมบาราในมาลี