จารึกอักษรรูนที่เก่าแก่ที่สุดซึ่งระบุอายุได้แน่นอนคือคำเพียงคำเดียว harja ที่สลักบนหวีกระดูกจากบึงวีโมเซ (Vimose) บนเกาะฟึน (Funen) ประเทศเดนมาร์ก ราว ค.ศ. 160 ในปี 2023 พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์วัฒนธรรมของมหาวิทยาลัยออสโลได้เปิดตัวคู่แข่ง คือ ศิลาสวิงเงรูด (Svingerud) ซึ่งขุดพบในปี 2021 จากหลุมศพเผาที่สวิงเงรูดในโฮเล เขตริงเงรีเก ประเทศนอร์เวย์ และหาอายุด้วยคาร์บอนกัมมันตรังสีจากกระดูกที่ถูกเผาและถ่านไม้รอบ ๆ ได้ระหว่าง ค.ศ. 1 ถึง 250 อักษรรูนที่อ่านได้คือ idiberug และยังไม่มีใครสรุปได้ว่าหมายความว่าอะไร ชุดอักษรเบื้องหลังการค้นพบเหล่านี้คือ ฟูทาร์กเก่า (Elder Futhark) ซึ่งตั้งชื่อตามอักษรตัวแรก ๆ เช่นเดียวกับคำภาษาอังกฤษ alphabet: ᚠ f, ᚢ u, ᚦ þ, ᚨ a, ᚱ r, ᚲ k มีอักษรรูน 24 ตัว และใช้กันตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 ถึงที่ 8 นักรูนวิทยาส่วนใหญ่เห็นว่ามันมาจากอักษรชุดใดชุดหนึ่งของอิตาลีตอนเหนือ แม้ต้นแบบที่แน่ชัดยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่
เรารู้ลำดับอักษรครบชุดเพราะมีคนสลักเรียงไว้เป็นรายการ ศิลาคึลเวร์ (Kylver) เป็นแผ่นหินปูนที่พบในปี 1903 ในสุสานที่คึลเวร์ ตำบลสตองกา เกาะกอตลันด์ มีอายุราว ค.ศ. 400 บนแผ่นหินสลักอักษรรูนครบทั้ง 24 ตัวตามลำดับ เมื่อพบ แผ่นหินนี้คว่ำหน้าลงในฐานะฝาหลุมศพ ฟูทาร์กจึงหันหน้าเข้าหาผู้ตาย ถัดจากลำดับอักษรมีเครื่องหมายรูปต้นไม้และคำพาลินโดรม sueus ซึ่งก็ยังไม่ทราบความหมายเช่นกัน แผ่นทองแบร็กทีเอต (bracteate) ในคริสต์ศตวรรษที่ 6 เช่นชิ้นจากวัดสเตนาในสวีเดน แบ่งลำดับอักษรเป็นสามกลุ่ม กลุ่มละแปดตัว ซึ่งเป็นการจัดกลุ่มที่ธรรมเนียมไอซ์แลนด์ในภายหลังเรียกว่า ættir
| อักษรรูน | การถอดอักษร |
|---|---|
| ᚠᚢᚦᚨᚱᚲᚷᚹ | f u þ a r k g w |
| ᚺᚾᛁᛃᛈᛇᛉᛊ | h n i j p ï z s |
| ᛏᛒᛖᛗᛚᛜᛞᛟ | t b e m l ŋ d o |
รูนสิบหกตัวในดินแดนเหนือ
ระหว่างราว ค.ศ. 650 ถึง 800 ชาวสแกนดิเนเวียตัดลำดับอักษรลงเหลือ 16 ตัว และการลดจำนวนนี้เสร็จสมบูรณ์ในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 8 ในขณะเดียวกัน ภาษานอร์สโบราณกลับมีเสียงเพิ่มขึ้น การกลายเสียงแบบอุมเลาท์ (umlaut) ทำให้เกิดสระใหม่ y, ø, æ และ ǫ แต่ ฟูทาร์กใหม่ (Younger Futhark) มีอักษรรูนแทนสระเพียงสี่ตัว อักษร ᚢ ตัวเดียวต้องแทน u, o, ø, y และ w; ᚴ ครอบคลุม k, g และ ng; ᛏ ครอบคลุม t และ d; ᛒ ครอบคลุม b และ p ความยาวของสระไม่ได้เขียนไว้ ลำดับอักษรมีสองรูปแบบ คือรูนกิ่งยาวในเดนมาร์ก และรูนกิ่งสั้นในสวีเดนและนอร์เวย์
ศิลาเยลลิง บนคาบสมุทรจัตแลนด์ ซึ่งขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของยูเนสโกพร้อมกันในปี 1994 แสดงให้เห็นว่าในทางปฏิบัติเป็นอย่างไร บนศิลาก้อนเล็ก กษัตริย์กอร์มผู้เฒ่ารำลึกถึงพระมเหสีไทรา และพระนามของพระองค์เองสะกดว่า kurmʀ kunukʀ แทน Gormr konungr: ใช้ k แทน g และ u แทน o บนศิลาก้อนใหญ่ ซึ่งมักกำหนดอายุไว้ราว ค.ศ. 965 พระโอรสของพระองค์เขียน haraltr kunukʀ แทน Haraldr konungr และ tanmaurk แทนเดนมาร์ก โดยใช้ t แทน d ทั้งสองตัว จารึกจบลงด้วยการกล่าวถึงฮารัลด์ "ผู้ชนะเดนมาร์กและนอร์เวย์ทั้งหมดมาเป็นของตน และทำให้ชาวเดนมาร์กเป็นคริสเตียน" (ok dani gerði kristna เขียนว่า auk tani karþi kristno)
| อักษรรูน | การถอดอักษร | ภาษานอร์สโบราณ |
|---|---|---|
| ᚴᚢᚱᛘᛦ ᚴᚢᚾᚢᚴᛦ | kurmʀ kunukʀ | Gormr konungr “กษัตริย์กอร์ม” |
| ᚼᛅᚱᛅᛚᛏᚱ ᚴᚢᚾᚢᚴᛦ | haraltr kunukʀ | Haraldr konungr “กษัตริย์ฮารัลด์” |
| ᛏᛅᚾᛘᛅᚢᚱᚴ | tanmaurk | เดนมาร์ก |
| อักษรรูน | การถอดอักษร |
|---|---|
| ᚠᚢᚦᚬᚱᚴ | f u þ ą r k |
| ᚼᚾᛁᛅᛋ | h n i a s |
| ᛏᛒᛘᛚᛦ | t b m l ʀ |
ชาวอังกฤษไปอีกทาง
ในฟรีเซียและอังกฤษ ลำดับอักษรกลับเพิ่มขึ้น ภาษาอังกฤษเก่าและภาษาฟรีเชียนเก่าได้แยกเสียง a เดิมออกเป็นสระต่าง ๆ และอักษรรูน a ตัวเดียวก็แยกตามเป็น ᚪ āc, ᚫ æsc และ ᚩ ōs อักษรตัวที่สี่กลายเป็น ᚩ o ลำดับอักษรของอังกฤษจึงเรียกว่า ฟูทอร์ก (futhorc) เริ่มต้นด้วยอักษรรูน 26 ตัว ลงตัวที่ 28 และในคริสต์ศตวรรษที่ 9 ก็เพิ่มเป็น 33 ตัว จารึกที่รู้จักกันดีที่สุดเป็นของคริสต์ศตวรรษที่ 8 ได้แก่ หีบแฟรงส์ (Franks Casket) ที่มีปริศนาเป็นอักษรรูน และไม้กางเขนรัทเวลล์ในดัมฟรีส์เชียร์ อักษรละตินที่มิชชันนารีนำเข้ามาตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 6 เข้ามาแทนที่ และพอถึงคริสต์ศตวรรษที่ 11 อักษรรูนก็หาได้ยากในอังกฤษ
รายการซื้อของในแบร์เกน
สแกนดิเนเวียยังคงเขียนอักษรรูนต่อไปหลังเปลี่ยนมานับถือคริสต์ศาสนา อาลักษณ์ยุคกลางเติมความแตกต่างที่หายไปกลับคืนด้วยจุด: ᚴ มีจุดแทน g, ᛏ มีจุดแทน d, ᛁ มีจุดแทน e หลังจากไฟไหม้ท่าเรือบรึกเกนในแบร์เกนไปเกือบครึ่งในเดือนกรกฎาคม 1955 นักขุดค้นได้พบจารึกอักษรรูนราว 670 ชิ้น ส่วนใหญ่อยู่บนแท่งไม้สน หลายชิ้นมาจากคริสต์ศตวรรษที่ 12 ถึง 14 B001 เขียนว่า Eysteinn á mik "เอย์สเตย์นเป็นเจ้าของฉัน" เป็นป้ายบอกเจ้าของ B017 เขียนว่า Ást min, kyss mik "ที่รัก จูบฉันสิ" B149 เขียนว่า Gyða segir at þú gakk heim "กือดาบอกว่าเธอควรกลับบ้าน" ชิ้นอื่น ๆ มี Ave Maria เป็นภาษาละติน ที่ดาลาร์นาในสวีเดน อักษรรูนท้องถิ่นที่ปนกับอักษรละตินยังใช้กันตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 จนถึงศตวรรษที่ 20
ชุดรูนเสี่ยงทายสมัยใหม่นั้นเป็นคนละเรื่อง ความหมายที่ขายมาพร้อมชุดเหล่านี้มาจากชื่ออักษรรูนในบทกวีรูนยุคกลาง ได้แก่ บทหนึ่งเป็นภาษาอังกฤษเก่า บทหนึ่งของนอร์เวย์ราวคริสต์ศตวรรษที่ 13 และบทหนึ่งของไอซ์แลนด์ในศตวรรษที่ 15 ชื่ออักษรของฟูทาร์กเก่าก็สร้างขึ้นใหม่ย้อนกลับไปจากบทกวีเหล่านี้ "รูนว่าง" ที่มีในหลายชุดปรากฏครั้งแรกในหนังสือ The Book of Runes ของราล์ฟ บลูม ในปี 1982 ทาซิทัสซึ่งเขียน Germania ใน ค.ศ. 98 ได้บรรยายไว้จริงว่าชาวเจอร์แมนิกจับสลากด้วยเครื่องหมายที่สลักบนชิ้นไม้จากต้นไม้ผล แต่เขาไม่ได้บอกว่าเครื่องหมายเหล่านั้นเป็นตัวอักษร และไม่มีจารึกใดจากยุครูนที่บันทึกการทำนายด้วยอักษรรูน