ภาษาครีโอลเฮติ (Kreyòl ayisyen) เป็นภาษาแม่ของคนเกือบทุกคนที่เกิดในเฮติ ในบทสำรวจที่โดมีนิก ฟาตีเย (Dominique Fattier) เขียนให้ Atlas of Pidgin and Creole Language Structures (แผนที่โครงสร้างภาษาพิดจินและครีโอล, 2013) เธอนับผู้พูดในเฮติได้ราว 9.5 ล้านคน และในชุมชนพลัดถิ่นอีกราว 2 ล้านคน ส่วนใหญ่อยู่ในสหรัฐอเมริกา แคนาดา (โดยเฉพาะควิเบก) สาธารณรัฐโดมินิกัน และดินแดนโพ้นทะเลของฝรั่งเศสในหมู่เกาะแอนทิลลีสน้อยและเกียนา ปัจจุบันลำพังประชากรในเฮติก็มีเกือบ 12 ล้านคนแล้ว เมื่อรวมชุมชนพลัดถิ่นเข้าไป ผู้พูดทั้งหมดจึงมีมากกว่าตัวเลขนี้ไปไกล ส่วนภาษาฝรั่งเศสซึ่งเป็นภาษาราชการอีกภาษาหนึ่งนั้น มีเพียงคนส่วนน้อยที่ได้รับการศึกษาเป็นภาษาฝรั่งเศสเท่านั้นที่พูดได้ ฟาตีเยประเมินว่าชาวเฮติที่พูดภาษาฝรั่งเศสได้ด้วยมีอยู่ราว 7%
คำฝรั่งเศสที่ถูกปั้นใหม่
คำศัพท์ส่วนใหญ่มาจากภาษาฝรั่งเศสสมัยอาณานิคมแซ็งโดแม็ง (Saint-Domingue) แต่รับมาทางหู ไม่ใช่ทางตัวสะกด และหลายคำก็ติดคำนำหน้านามมาด้วย Dlo “น้ำ” มาจาก de l'eau, dife “ไฟ” มาจาก du feu, lalin “ดวงจันทร์” มาจาก la lune, lapli “ฝน” มาจาก la pluie, lanmou “ความรัก” มาจาก l'amour สระหน้าห่อปากกลายเป็นสระไม่ห่อปาก lune /lyn/ จึงกลายเป็น -lin และ deux /dø/ กลายเป็น de ภาษาครีโอลฐานคำศัพท์ฝรั่งเศสอื่น ๆ ในแคริบเบียนและมหาสมุทรอินเดียก็หลอมคำนำหน้านามแบบเดียวกันเข้าไปในคำ บนแผนที่ ภาษาครีโอลกวาเดอลูปใช้ lalin และภาษาครีโอลมอริเชียสใช้ lalinn เทียบกับภาษาฝรั่งเศส lune
ไวยากรณ์ที่สร้างจากคำเล็ก ๆ
กริยาไม่เปลี่ยนรูปเลย ภาษาฝรั่งเศสผันกริยา manger ด้วยปัจจัยท้ายนับสิบแบบ แต่ภาษาครีโอลเฮติมีรูปเดียวคือ manje แล้ววางคำบ่งชี้ไว้ข้างหน้า
- Mwen manje — “ฉันกินแล้ว / ฉันได้กินแล้ว” (กริยาแสดงการกระทำที่อยู่ลำพังจะตีความว่าเสร็จสิ้นแล้ว)
- Mwen te manje — “ฉันได้กินไปแล้ว (ก่อนหน้านั้น)” (te คำบ่งชี้เหตุการณ์ก่อนหน้า)
- M ap manje — “ฉันกำลังกิน” หรือ “ฉันจะกิน” (ap การณ์ลักษณะต่อเนื่องและอนาคต)
- M pral manje — “ฉันกำลังจะไปกิน” (pral รูปย่อที่ลงท้ายด้วย al “ไป” มักสืบย้อนไปถึงภาษาฝรั่งเศส pour aller)
- M t ap manje — “ตอนนั้นฉันกำลังกิน” (te + ap)
คำบ่งชี้เหล่านี้มาจากคำฝรั่งเศส — te มาจาก été, ap มาจาก après ดังในภาษาฝรั่งเศสถิ่น être après faire “กำลังทำอยู่” และคำบ่งชี้อนาคต va / a มาจาก va “ไป” (บางคนว่า a มาจาก avoir à) — แต่ระบบที่คำเหล่านี้ประกอบกันขึ้น คือคำเล็ก ๆ ที่ตั้งอยู่เป็นอิสระและเรียงตามลำดับตายตัว ไม่มีในภาษาฝรั่งเศสเลย เมื่อใช้คำคุณศัพท์ก็ไม่ต้องมีกริยา “เป็น”: Li malad “เขา/เธอป่วย”, Li te malad “เขา/เธอป่วย (ในตอนนั้น)” สรรพนาม li ครอบคลุมทั้ง “เขา” “เธอ” และ “มัน” คำนำหน้านามชี้เฉพาะวางหลังคำนาม: kay la “บ้านหลังนั้น”, chen an “หมาตัวนั้น” (คำนำหน้านามเปลี่ยนเป็นรูปเสียงนาสิกเมื่อตามหลังเสียงนาสิก) และ kay yo “บ้านเหล่านั้น” ซึ่ง yo ก็เป็นคำที่แปลว่า “พวกเขา” ด้วย ผู้เป็นเจ้าของก็วางไว้ข้างหลังเช่นกัน: kay mwen “บ้านของฉัน”
ไวยากรณ์นี้มาจากไหน
นักภาษาศาสตร์ยังเห็นไม่ตรงกันในเรื่องนี้ แกลร์ เลอแฟฟวร์ (Claire Lefebvre) เสนอไว้ใน Creole Genesis and the Acquisition of Grammar (1998) ว่าทาสที่พูดภาษาฟอน (Fon) และภาษากลุ่มกเบ (Gbe) ที่ใกล้ชิดกันจากดินแดนที่ปัจจุบันคือเบนิน ได้นำคำฝรั่งเศสมาสวมลงบนไวยากรณ์ของตนเอง (relexification) และเธอได้จับคู่โครงสร้างภาษาเฮติกับโครงสร้างภาษาฟอน รวมถึงคำบ่งชี้นามที่วางไว้ข้างหลังด้วย มีแชล เดอกราฟ (Michel DeGraff) ปฏิเสธทฤษฎีนี้ และในบทความปี 2005 ในวารสาร Language in Society เขาคัดค้านแนวคิดใด ๆ ที่มองภาษาครีโอลว่าเป็นภาษาอีกประเภทหนึ่งที่แยกออกมาและเป็นข้อยกเว้น เช่นข้อเสนอปี 2001 ของจอห์น แมควอร์เตอร์ (John McWhorter) ที่ว่าไวยากรณ์ครีโอลเรียบง่ายที่สุดในโลก คำที่ชอบพูดกันว่าภาษาเฮติคือ “ภาษาฝรั่งเศสที่ผิดเพี้ยน” ไม่ตรงกับทฤษฎีของฝ่ายไหนเลย ระบบคำอนุภาคข้างต้นมีเสถียรภาพและมีกฎเกณฑ์ และผู้พูดภาษาฝรั่งเศสที่ไม่ได้เรียนมาก็ฟังภาษาเฮติที่พูดกันตามปกติไม่รู้เรื่อง
อักขรวิธีและสถานะ
ก่อนระบบปัจจุบัน เคยมีการทดลองใช้อักขรวิธีมาแล้วสองแบบ ได้แก่ อักขรวิธีแม็กคอนเนลล์–เลาบัค (McConnell–Laubach) ในทศวรรษ 1940 และอักขรวิธีโฟบลา–เพรสวาร์ (Faublas–Pressoir) ซึ่งพัฒนามาจากข้อเสนอของชาร์ล-แฟร์นอง เพรสวาร์ (Charles-Fernand Pressoir) ในปี 1947 อักขรวิธีที่ใช้อยู่ทุกวันนี้พัฒนาขึ้นให้สถาบันครุศาสตร์แห่งชาติ (Institut Pédagogique National, IPN) และได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการในปี 1979 ระหว่างการปฏิรูปการศึกษาที่นำโดยรัฐมนตรีโฌแซ็ฟ ซี. แบร์นาร์ (Joseph C. Bernard) กฎหมายลงวันที่ 18 กันยายน 1979 อนุญาตให้ใช้ภาษาครีโอลเป็นภาษาในการสอนในโรงเรียน อักขรวิธี IPN ใช้อักษรหนึ่งตัวหรือทวิอักษรหนึ่งชุดต่อหนึ่งเสียง และไม่มีอักษรที่ไม่ออกเสียง: ch คือ /ʃ/ เครื่องหมายเกรฟแสดงเสียงเปิด è และ ò และคำฝรั่งเศส oiseau เขียนเป็น zwazo มาตรา 5 ของรัฐธรรมนูญปี 1987 ตามฉบับแปลภาษาอังกฤษระบุว่า “ชาวเฮติทุกคนรวมเป็นหนึ่งด้วยภาษากลางร่วมกัน คือภาษาครีโอล ภาษาครีโอลและภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาราชการของสาธารณรัฐ” มาตรา 213 ของรัฐธรรมนูญฉบับเดียวกันกำหนดให้มีราชบัณฑิตยสถานของเฮติเพื่อวางมาตรฐานภาษา และ Akademi Kreyòl Ayisyen (สถาบันภาษาครีโอลเฮติ) ก็ก่อตั้งขึ้นในปี 2014