Ấn bản thứ 22 của Ethnologue (2019) thống kê có 840 ngôn ngữ còn sống ở Papua New Guinea; trang quốc gia hiện tại liệt kê 839 ngôn ngữ bản địa cộng với tiếng Anh. Dù lấy con số nào thì đó cũng là hơn một phần mười trong khoảng 7.000 ngôn ngữ được nói trên Trái Đất, ở một quốc gia chỉ khoảng 10 triệu dân. Những nước xếp kế tiếp còn kém xa: Ethnologue đặt Indonesia ở vị trí thứ hai với 715 ngôn ngữ còn sống và Nigeria thứ ba với 527.
Andrew Pawley và Harald Hammarström, trong công trình năm 2018, gắn mật độ ngôn ngữ này với thời gian và địa hình. New Guinea đã có người định cư khoảng 50.000 năm, với những cư dân tổ chức thành các nhóm nhỏ theo huyết thống, không có cấu trúc chính trị bao trùm, phân tán khắp những dãy núi gồ ghề và vùng đất thấp đầm lầy, và dân cư di chuyển khá thường xuyên. Chưa từng có đế quốc, liên minh thương mại hay quốc giáo nào áp đặt một ngôn ngữ chung lên khắp hòn đảo, nên tiếng nói ở các thung lũng liền kề cứ thế xa dần nhau.
Kết quả không phải là một ngữ hệ lớn mà là nhiều ngữ hệ nhỏ. Pawley và Hammarström đếm được ít nhất 18 ngữ hệ không thể chứng minh có quan hệ với nhau, cộng thêm vài ngôn ngữ biệt lập. Lớn nhất là Trans–New Guinea, theo một số cách tính là ngữ hệ lớn thứ ba thế giới xét về số lượng ngôn ngữ, dù số thành viên của nó chỉ được ước lượng áng chừng trong khoảng 300 đến 500 ngôn ngữ và ranh giới bên ngoài của nó vẫn còn tranh cãi. Dọc theo các bờ biển và hải đảo là những ngôn ngữ Nam Đảo (Austronesian), do những người đi biển mang tới hàng nghìn năm sau khi vùng nội địa lần đầu có người ở.
Phần lớn các ngôn ngữ này đều nhỏ. Đa số chỉ có dưới 1.000 người nói, và nhiều ngôn ngữ chỉ vài trăm người, thường trong một cụm làng duy nhất. Một ngôn ngữ do 150 người nói, cách thung lũng kế bên một ngày đường đi bộ, không chịu áp lực kinh tế nào buộc phải hòa nhập với ngôn ngữ láng giềng, và đó là một phần lý do vì sao có nhiều ngôn ngữ đến thế vẫn tồn tại.
Nhịp cầu nối tất cả chúng lại là Tok Pisin, một ngôn ngữ creole có vốn từ vựng gốc tiếng Anh, hình thành tại các đồn điền thế kỷ 19 và nay là một ngôn ngữ chính thức bên cạnh Hiri Motu, tiếng Anh và (từ năm 2015) Ngôn ngữ Ký hiệu Papua New Guinea. Nó có lẽ có 130.000 người nói bản ngữ nhưng vài triệu người dùng như ngôn ngữ thứ hai; theo một ước tính, ít nhất một nửa dân số dùng nó đủ thạo. Một người Papua New Guinea có thể lớn lên nói một ngôn ngữ làng chỉ vài trăm người, học Tok Pisin để đi chợ và ra đường, rồi mãi đến khi tới trường mới tiếp xúc với tiếng Anh.
Việc 840 ngôn ngữ này liên hệ với nhau ra sao phần lớn vẫn còn bỏ ngỏ. Phần lớn các ngôn ngữ Papua ở New Guinea đến nay vẫn được tư liệu hóa rất sơ sài, nên cây phả hệ ngôn ngữ — bao gồm cả các rìa của Trans–New Guinea — cứ liên tục được vẽ lại khi càng có thêm nhiều ngôn ngữ được mô tả.
| Ngôn ngữ | “nước” | Ngữ hệ |
|---|---|---|
| Tok Pisin | wara | creole có từ vựng gốc tiếng Anh |
| tiếng Motu | ranu | Nam Đảo |
| tiếng Kalam | ñg | Trans–New Guinea |
| tiếng Huli | iba | Trans–New Guinea |
| tiếng Rotokas | uukoa | Bắc Bougainville |
| tiếng Yélî Dnye (đảo Rossel) | mbwaa | ngôn ngữ biệt lập |