Tiếng Ket (ISO 639-3 ket) được nói dọc trung lưu sông Yenisei thuộc vùng Krasnoyarsk của Nga, và người bản ngữ nay chỉ còn ở các làng Kellog, Surgutikha và Maduyka. Năm 1926, có 1.225 người Ket nói tiếng này như tiếng mẹ đẻ. Đến năm 1989, con số là 537. Cuộc điều tra dân số năm 2020 của Nga, tiến hành vào năm 2021, ghi nhận 1.088 người thuộc dân tộc Ket, trong đó 153 người cho biết nói được tiếng Ket. Theo báo cáo của các nhà ngôn ngữ học điền dã, đến năm 2024 số người nói thành thạo đã dưới 30. Tiếng Ket có động từ dùng tiền tố với hiện tượng hòa nhập danh từ và trật tự từ SOV, đồng thời không có cả /p/ lẫn /ɡ/. Các mô tả về thanh điệu của nó dao động từ hoàn toàn không có thanh điệu đến tám thanh điệu đối lập.
Tiếng Ket là thành viên cuối cùng còn sống của ngữ hệ Yenisei. Họ hàng gần nhất của nó, tiếng Yugh, đã tuyệt diệt vào thập niên 1970. Các tiếng Kott, Arin, Assan và Pumpokol, vốn được nói xa hơn về phía nam và được ghi lại trong các bảng từ vựng thế kỷ 18 và 19, còn biến mất sớm hơn nữa. Trước năm 2008, ngữ hệ này không có họ hàng nào được chứng minh ở bất cứ đâu, và các đề xuất liên kết nó với tiếng Burushaski, ngữ hệ Hán–Tạng hay ngữ hệ Bắc Kavkaz đều chưa bao giờ được chấp nhận rộng rãi.
Đề xuất năm 2008
Tại một hội thảo ở Đại học Alaska Fairbanks ngày 26–27 tháng 2 năm 2008, Edward Vajda của Đại học Western Washington đã trình bày thành quả của khoảng mười năm nghiên cứu. Ông lập luận rằng ngữ hệ Yenisei có quan hệ họ hàng với Na-Dene: tiếng Tlingit, tiếng Eyak đã tuyệt diệt, và ngữ tộc Athabaska, trải dài từ tiếng Koyukon và tiếng Gwich'in ở Alaska đến tiếng Navajo và tiếng Apache ở vùng Tây Nam Hoa Kỳ. Bằng chứng của ông chủ yếu thuộc về hình thái học. Vajda đối chiếu khoảng mười vị trí tiền tố và hậu tố tương ứng trong khuôn động từ của tiếng Ket và tiếng Na-Dene nguyên thủy. Ông cũng đề xuất hơn 110 hình vị cùng gốc và một loạt quy luật tương ứng ngữ âm. Một trong số đó giải thích thanh điệu của các ngôn ngữ Yenisei: theo ông, các đối lập thanh điệu của tiếng Ket nảy sinh từ những phụ âm thanh hầu hóa ở cuối âm tiết, và các ngôn ngữ Na-Dene vẫn còn giữ những phụ âm như vậy.
Michael Krauss, Jeff Leer và James Kari, đều là chuyên gia về Na-Dene, đã phản hồi tích cực. Các nhà ngôn ngữ học lịch sử Eric Hamp và Johanna Nichols cũng vậy, còn Bernard Comrie tán thành phương pháp. Bản tổng kết hội thảo cũng đặt tiếng Haida ra ngoài ngữ hệ, dù tiếng Haida đôi khi từng được xếp chung với Na-Dene. Các bài tham luận được xuất bản năm 2010 thành tập The Dene–Yeniseian Connection, do Kari và Ben Potter biên tập (Anthropological Papers of the University of Alaska, loạt mới số 5).
| Tiếng Ket | IPA | Nghĩa |
|---|---|---|
| уль | ʊʎ | nước |
| сюль | ɕʊʎ | máu |
| боʼк | bɔʔk | lửa |
| кеʼт | kɛʔt | người |
| тыʼсь | tɨʔɕ | đá |
| аʼт | aʔt | xương |
| ӄусь | qʊɕ | một (bất động vật) |
| ӄак | qak | năm |
Những ý kiến phản bác
Thông cáo báo chí của hội thảo mang tiêu đề "Các nhà ngôn ngữ học chứng minh mối liên hệ Siberia – Bắc Mỹ". Tuy vậy, những chuyên gia viết điểm sách cho tập năm 2010 không coi vấn đề đã ngã ngũ. Lyle Campbell, viết trên International Journal of American Linguistics năm 2011, kết luận rằng mối liên hệ này chưa thể được chấp nhận. Trong các công trình sau đó, ông vẫn giữ thái độ hoài nghi. Năm 2012, George Starostin xem xét dữ liệu trên Journal of Language Relationship. Ông nhận thấy nhiều tương ứng của Vajda không đều đặn theo nghĩa chặt chẽ của phương pháp so sánh, nhưng kết luận rằng phép so sánh này có điều gì đó đáng theo đuổi tiếp. Trong bài phúc đáp ở cùng số tạp chí, Vajda mô tả Dene–Yenisei là một giả thuyết rằng hai ngữ hệ có quan hệ họ hàng, chứ chưa phải một cây phả hệ đã được xây dựng hoàn chỉnh.
Di truyền học không giải quyết được câu hỏi này. Phần lớn nam giới Ket được lấy mẫu trong các nghiên cứu di truyền mang nhóm đơn bội nhiễm sắc thể Y Q, nhóm cũng phổ biến ở người bản địa châu Mỹ. Điều đó cho thấy các quần thể có chung tổ tiên, nhưng một quần thể có thể đổi ngôn ngữ, nên đây không phải là bằng chứng về ngữ hệ.
Cuộc di cư diễn ra theo hướng nào?
Năm 2014, Mark Sicoli và Gary Holton công bố một phân tích phát sinh chủng loại Bayes trên PLoS ONE. Họ dùng tiếng Ket, tiếng Kott, 37 ngôn ngữ Na-Dene và tiếng Haida làm nhóm ngoài, mã hóa 116 đặc điểm âm vị và hình thái, trong đó 90 đặc điểm mang thông tin. Các mô hình tách Yenisei ra khỏi nhánh Na-Dene khớp với dữ liệu kém hơn đáng kể. Từ đó họ lập luận rằng các ngôn ngữ đã lan tỏa ra từ Beringia, còn tổ tiên người Ket thì di chuyển ngược về Siberia. Năm 2020, Igor Yanovich cho rằng nghiên cứu này có sai sót về phương pháp: dữ liệu loại hình học quá ít để tạo ra một cây không phụ thuộc vào các giả định tiên nghiệm của mô hình, nên không thể suy ra hướng di cư từ đó. Nếu giả thuyết đứng vững, nó sẽ nối liền những ngôn ngữ cách nhau rất xa. Đo giữa các điểm trên bản đồ, tiếng Ket cách tiếng Koyukon khoảng 4.900 km và cách tiếng Navajo khoảng 8.900 km.