Ao
आओ नागा भाषा
चीनी-तिब्बती (नागा)
आओ नागा (ISO 639-3: njo) एक चीनी-तिब्बती भाषा है जिसे लगभग 260,000 लोग प्रथम भाषा के रूप में बोलते हैं, मुख्यतः पूर्वोत्तर भारत के नागालैंड राज्य के मोकोकचुंग ज़िले में। इसकी प्रमुख किस्में चुंगली हैं—प्रतिष्ठित रूप जो अधिकांश साहित्य और गाँवों के बीच संचार में प्रयुक्त होता है—और मोंगसेन; छोटी किस्मों में चांगकी शामिल है। आओ एक तानात्मक भाषा है और इसका क्रम मुख्यतः SOV है; मोंगसेन अत्यधिक संश्लिष्ट और अधिकांशतः प्रत्ययप्रधान है तथा उसमें विस्तृत क्रिया-रूपविज्ञान और तीन शब्दगत तान हैं। उन्नीसवीं सदी के मिशनरी कार्य से आई लैटिन-आधारित वर्तनी लिखित चुंगली के लिए स्थापित है और सामान्यतः तान चिह्नित नहीं करती। आओ का उपयोग घरों, गिरजाघरों, शिक्षा और प्रसारण में होता है तथा इसमें मुद्रित और डिजिटल साहित्य का पर्याप्त भंडार है।
कहाँ बोली जाती है
आओ नागा भाषा में 87 मूल शब्द
स्रोत
- Marrison 1967, The Classification of the Naga Languages of North-East India (Chungli Ao), via lexibank/marrisonnaga; Ao Naga C.L. Bible (Bible Society of India), bible.com versions 1008/3663
शब्दों की तुलना
इसी वर्गीकरण की भाषाओं से तुलना: चीनी-तिब्बती (नागा)
| अर्थ | आओ नागा भाषा | त्शांग्ला | मिज़ो | प्रोटो-चीनी-तिब्बती | मरू भाषा | हाखा चिन | लेपचा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पानी | tzü /tsə/ | ri /ɾi/ | tui /tui/ | *ti(y) /ti(j)/ | o /ɔ/ | ti /ti/ | ᰣᰫᰵ /ʔuŋ/ |
| आग | mi /mi/ | mi /mi/ | mei /mei/ | *mey /mey/ | mai /mɑɪ/ | mei /mei/ | ᰕᰧ /mi/ |
| सूरज | anü /anə/ | ngam /ŋam/ | ni /ni/ | *nəy /nəy/ | thum /tʰum/ | ni /ni/ | ᰠᰗᰪᰭ /sətsɯk/ |
| चाँद | ita /ita/ | lanyingam /laɲiŋam/ | thla /tʰla/ | *s-la /s-la/ | la /lə/ | thla /tʰla/ | ᰜᰦᰟᰨ /lavo/ |
| तारा | petinü /petinə/ | karma /kaɾma/ | arsi /arsi/ | *s-kar /s-kar/ | kɯr /kɯr/ | arfi /ʔarfi/ | ᰠᰝᰩᰲ /səhɔr/ |
| रात | aonung /aonuŋ/ | binang /binaŋ/ | zan /zan/ | *mun /mun/ | yak /jak/ | zan /zan/ | ᰍᰱ /nap/ |
| बारिश | tzünglu /tsəŋlu/ | ngamsu /ŋamsu/ | ruah /ruaʔ/ | *r-wa /r-wa/ | — | ruah /rua/ | ᰠᰨ /so/ |
| बर्फ़ | rürjep /ɹɯtʃɯp/ | phom /pʰom/ | vur /vur/ | *s-pʷal /s-pʷal/ | — | hawhra /hawhra/ | ᰠᰦᰍᰩᰰ /sanɔn/ |
| हवा | mopung /mopuŋ/ | ridi /ɾidi/ | thli /tʰli/ | *qV-lij /qV-lij/ | — | thli /tʰli/ | — |
| मिट्टी | alima /alima/ | sa /sa/ | lei /ˈlei̯/ | *m-l(e/ə)y /m-l(e/ə)j/ | — | vawlei /vawlei/ | ᰑᰦᰳ /fat/ |
| पत्थर | lung /luŋ/ | lung /luŋ/ | lung /luŋ/ | *r-luŋ /r-luŋ/ | — | lung /luŋ/ | — |
| पहाड़ | tenem /tenem/ | riwu /ɾiwu/ | tlâng /tlaŋ/ | *s-gaŋ /s-ɡaŋ/ | — | tlang /tlaŋ/ | ᰞᰨ /l̥o/ |
| समुद्र | tzüyim /tsəjim/ | jamtsho /dʑamtsʰo/ | tuipui /tuipui/ | — | — | rili /rili/ | — |
| माता | ama /ʌmʌ/ | ama /ama/ | nu /nu/ | *ma /ma/ | au /əʔu/ | nu /nu/ | ᰣᰦᰕᰫ /ʔamu/ |
| पिता | apa /ʌpʌ/ | apa /apa/ | pa /pa/ | *pa /pa/ | pa /pə/ | pa /pa/ | ᰣᰦᰓᰨ /ʔabo/ |
| बेटी | jala /tʃaʔla/ | zamin /zamin/ | fanu /fanu/ | — | — | fanu /fanu/ | ᰊᰣᰤᰪᰀᰪᰱ /təʔjɯkɯp/ |
| मैं | ni /ni/ | jang /dʑaŋ/ | kei /kei/ | *ŋa /ŋa/ | nga /ŋa/ | kei /kei/ | ᰃᰨ /go/ |
| तुम | na /na/ | nan /nan/ | nang /naŋ/ | *naŋ /naŋ/ | nang /naŋ/ | nang /naŋ/ | ᰝᰩ /hɔ/ |
| हम | — /—/ | ai /ai/ | keini /keini/ | — /—/ | — /—/ | kanmah /kanmaʔ/ | ᰀᰦᰚᰫ /kaju/ |
| नाम | tenüng /tenəŋ/ | ming /miŋ/ | hming /hmiŋ/ | *r-miŋ /r-miŋ/ | ming /miŋ/ | min /min/ | ᰣᰦᰓᰥᰤᰦᰵ /ʔabrjaŋ/ |
| व्यक्ति | nisung /nisuŋ/ | songo /soŋo/ | mi /mi/ | *r-mi(y)-n /r-mi(j)-n/ | — | mi /mi/ | ᰕᰛᰩ /mərɔ/ |
| सिर | tekolak /tekolak/ | sharang /ɕaɾaŋ/ | lu /lu/ | *m-gaw /m-gaw/ | — | lu /lu/ | ᰣᰦᰋᰤᰦᰭ /ʔatʰjak/ |
| आँख | tenük /tənək/ | ming /miŋ/ | mit /mit/ | *s-mik /s-mik/ | mik /mɪk/ | mit /mit/ | ᰣᰦᰕᰧᰭᰶ /ʔamik/ |
| कान | tenarong /tenaɹoŋ/ | na /na/ | beng /beŋ/ | *r-na /r̩na/ | na /na/ | hna /hna/ | ᰉᰫᰲ /ɲur/ |
| नाक | teni /teni/ | nawung /nawuŋ/ | hnar /hnar/ | *s-na /sna/ | — | hnar /hnar/ | — |
| मुँह | tebang /tebaŋ/ | nowang /nowaŋ/ | kâ /ka/ | *s-muːr /s-muːr/ | nor /nɔr/ | kaa /kaː/ | — |
| दाँत | tepu /tepu/ | sha /ɕa/ | ha /ha/ | *s-wa /swa/ | ha /ha/ | ha /ha/ | ᰣᰑᰨ /afo/ |
| जीभ | temeli /temeli/ | le /le/ | lei /lei/ | *mlja /mlja/ | dai /dai/ | lei /lei/ | ᰣᰜᰧ /ali/ |
| हाथ | teka /teka/ | gadang /ɡadaŋ/ | kut /kut/ | *lak /lak/ | bong /boŋ/ | kut /kut/ | ᰣᰦᰀᰶ /ʔakə/ |
| पैर | tetsüng /tətsəŋ/ | bi /bi/ | ke /ke/ | *r-kaŋ /r-kaŋ/ | klong /kləŋ/ | ke /ke/ | ᰣᰦᰋᰩᰵ /ʔatʰɔŋ/ |
| दिल | temulungjang /temuluŋtʃaŋ/ | thinglom /tʰiŋlom/ | thinlung /tʰinluŋ/ | — /—/ | tsak /tsʰɑk/ | lung /luŋ/ | ᰣᰦᰜᰪᰳ /ʔalɯt/ |
| हड्डी | teret /teɹet/ | khang /kʰaŋ/ | ruh /ruh/ | *rus /rus/ | hut /hut/ | ruh /ruh/ | ᰣᰛᰳ /ʔarat/ |
| खून | azü /a˨zəʔ˩/ | yi /ji/ | thisen /tʰiseːn/ | *s-hwəy-t /shwəjt/ | wi /wi/ | thi /tʰî/ | ᰟᰧ /vi/ |
| प्रेम | meim /meim/ | phangpe /pʰaŋpe/ | hmangaih /hmaŋai/ | *m-dza-k /m-dza-k/ | akiet /əkiɛt/ | daw /daw/ | ᰣᰦᰆᰬ /ʔace/ |
| पेड़ | süngdong /səŋdoŋ/ | shing /ɕiŋ/ | thingkung /tʰiŋkuŋ/ | *siŋ /siŋ/ | tshing /tsʰɪŋ/ | thingkung /tʰiŋkuŋ/ | ᰀᰫᰵ /kuŋ/ |
| कुत्ता | azü /a˨zə˩/ | khu /kʰu/ | ui /ui/ | *d-kʷəy /d-kʷəy/ | takui /təkuɪ/ | ui /ui/ | ᰀᰈᰫ /kəʒu/ |
| बिल्ली | tannü /tannə/ | danyi /daɲi/ | zawhte /zɔʔte/ | — /—/ | tamin /təmɪn/ | minu /minu/ | ᰣᰦᰜᰤᰫ /ʔalju/ |
| मछली | ango /aŋo/ | nga /ŋa/ | sangha /saŋha/ | *ŋja /ŋja/ | nga /ŋa/ | nga /ŋà/ | ᰋᰨ /ŋo/ |
| पक्षी | ozü /ozə/ | kha /kʰa/ | sava /sava/ | *bya /bja/ | — | vate /vaʔteʔ/ | ᰑᰨ /fo/ |
| तितली | shinü /ʃinɨ/ | phenphenma /pʰenpʰenma/ | phengphehlep /pʰeŋpʰehlep/ | — | — | pelep /pelep/ | — |
| अंडा | entsü /əntsɯ/ | gotham /ɡotʰam/ | artui /artui/ | *ʔu /ʔu/ | — | arti /ʔarti/ | ᰣᰦᰊᰧᰶ /ati/ |
| भालू | shirem /ʃiɹem/ | omsha /omɕa/ | savawm /savɔm/ | *d-wam /d-wam/ | — | vom /vom/ | — |
| घोड़ा | kor /koɹ/ | kurta /kuɾta/ | sakawr /sakɔr/ | *s/m-raŋ /s/m-raŋ/ | — | rang /raŋ/ | — |
| घर | ki /ki/ | phai /pʰai/ | in /in/ | *k-yim /k-jim/ | khim /kʲɪm/ | inn /in/ | ᰜᰧᰶ /li/ |
| दूध | mamatzü /mamatsə/ | nu /nu/ | hnute tui /hnute tui/ | *s-nəw /s-nəw/ | — | hnuk /hnuk/ | — |
| शहद | mojitzü /modʒitsə/ | — | khuaizu /kʰuaizu/ | — | — | khuaihliti /kʰuaihliti/ | — |
| नमक | metsü /metsə/ | incha /intɕʰa/ | chi /tʃi/ | *g-rjum /g-rjum/ | — | ci /tsi/ | ᰟᰩᰮ /vom/ |
| चावल | jang /tʃaŋ/ | — | buh /buh/ | *b-ras /b-ras/ | — | facang /fatsaŋ/ | — |
| लोहा | yin /jin/ | per /peɾ/ | thîr /tʰiːr/ | *l-tsyak /l-tsjak/ | — | thir /tʰir/ | ᰎᰪᰰᰈᰬᰵ /pundʒeŋ/ |
| रेशम | lota sü /lota sə/ | — | maimaw /maimɔ/ | — | — | pu /pu/ | — |
| किताब | kaküt /kakət/ | pecha /petɕʰa/ | lehkhabu /leʔkʰabu/ | — | — | cauk /tsauk/ | ᰇᰨ /cʰo/ |
| खाना | achi /atʃi/ | zale /zale/ | ei /ei/ | *dzya /dzja/ | tsa /tsɑ/ | ei /ei/ | ᰙᰨ /dzo/ |
| पीना | ayong /ajoŋ/ | jame /dʑame/ | in /in/ | *s(y)awk /s(j)awk/ | kham /kʰɑm/ | din /din/ | ᰋᰩᰵ /tʰɔŋ/ |
| सोना | ayip /ajip/ | yip /jip/ | mut /mut/ | *yip /jip/ | — | it /ʔit/ | ᰌᰦ /da/ |
| एक | ka /ka/ | thur /tʰuɾ/ | pakhat /pakʰat/ | *tik /tik/ | lok /lɔk/ | pakhat /pakʰat/ | ᰀᰦᰳ /kat/ |
| दो | aná /ana/ | nyiktsing /ɲiktsiŋ/ | pahnih /pahniʔ/ | *g-nis /g-nis/ | pəni /pəni/ | pahnih /pahniʔ/ | ᰉᰬᰳ /ɲet/ |
| तीन | asem /asem/ | sam /sam/ | pathum /patʰum/ | *g-sum /ɡsum/ | sum /sum/ | pathum /patʰum/ | ᰠᰦᰮ /səm/ |
| चार | pezü /pezy/ | pshi /pɕi/ | pali /pali/ | *b-ləy /bləj/ | — | pali /pali/ | ᰑᰜᰧ /fali/ |
| पाँच | pungu /pəŋu/ | nga /ŋa/ | panga /paŋa/ | *l-ŋaʔ /lŋaʔ/ | — | panga /paŋa/ | ᰑᰅᰫ /fəŋu/ |
| सौ | noklang /noklaŋ/ | gya /ɡʲa/ | za /za/ | *r-gya /rɡja/ | — | za /za/ | — |
| नमस्ते | alile /ʌlile/ | kuzuzangpo /kuzuzaŋpo/ | chibai /tʃibai/ | — /—/ | namaskaro /nɑməskɑro/ | na dam maw /na dam maw/ | ᰂᰦᰮᰛᰧᰶ /kʰamri/ |
| धन्यवाद | ateu /ʌteu/ | kadrinche /kaɖintɕʰe/ | ka lawm e /ka lɔːm e/ | — /—/ | dhanyabad /dʰənəbɑd/ | ka lawm /ka lawm/ | ᰀ᰷ᰥᰩᰭᰇᰧᰶ /ʈɔkcʰi/ |
| अच्छा | tajung /tadʒuŋ/ | lekpu /lekpu/ | ṭha /tɾʰa/ | *l(j)ak /l(j)ak/ | — /—/ | ṭha /ʈʰa/ | ᰣᰦᰛᰤᰫᰮ /ʔarjum/ |
| नया | tasen /tasen/ | singma /siŋma/ | thar /tʰar/ | *g-sar /g-sar/ | — | thar /tʰar/ | — |
| लाल | temerem /temeɹem/ | tsalo /tsalo/ | sen /sen/ | *tya-n /tja-n/ | ni /ni/ | sen /sen/ | ᰠᰦᰵ /saŋ/ |
| सफ़ेद | temesong /temesoŋ/ | balingmu /baliŋmu/ | vâr /var/ | *bawk /bawk/ | — /—/ | raang /raːŋ/ | ᰣᰦᰌᰫᰮ /ʔadum/ |
| काला | tanak /tanak/ | changlu /tɕʰaŋlu/ | dum /dum/ | *nək /nək/ | — | dum /dum/ | — |
| हरा | tajem /tadʒəm/ | jangkhu /dʑaŋkʰu/ | hring /hriŋ/ | — | — | hring /hriŋ/ | — |
| संतरा | jemben /dʒemben/ | — | serthlum /sertʰlum/ | — | — | theithu /tʰeitʰu/ | ᰘᰶᰜᰪᰮ /tsʰʌlɯm/ |
इंटरैक्टिव मानचित्र खोलें: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
LangMap का हिस्सा — एक भाषाई विज़ुअलाइज़ेशन परियोजना। यह एक स्थिर, क्रॉल-योग्य सारांश है; इंटरैक्टिव मानचित्र उच्चारण ऑडियो, फ़िल्टर और ग्लोब दृश्य प्रदान करते हैं।
निर्माता Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · LangMap होम