Kiayapaneko (Ayapaneco) huzungumzwa Ayapa, mji katika manispaa ya Jalpa de Méndez, jimbo la Tabasco, Meksiko, takriban km 10 kusini-mashariki mwa Comalcalco. Wazungumzaji wake huiita Nuumte Oote, "sauti ya kweli". Ni ya tawi la Kizoke cha Ghuba katika familia ya lugha za Mixe-Zoque, pamoja na Kipopoluka cha Sierra na Kipopoluka cha Texistepec katika jimbo jirani la Veracruz, na msimbo wake wa ISO 639-3 ni zoq. Huko Tabasco imezungukwa na Kihispania na lugha za familia nyingine, mojawapo ikiwa Kichontal (Yokot'an), lugha ya Kimaya. Elimu ya shule kwa Kihispania ilifika mjini katikati ya karne ya 20, na wazungumzaji wakaacha kuwarithisha watoto lugha hiyo; kuanzia miaka ya 1970 ukuaji wa miji na uhamiaji vilisambaratisha kundi la wazungumzaji lililobaki.
Habari yenyewe
Tarehe 13 Aprili 2011 gazeti la The Guardian lilichapisha ripoti ya Jo Tuckman iliyojengwa juu ya dhana kwamba Kiayapaneko kilikuwa kimebaki na wazungumzaji wawili fasaha, Manuel Segovia, miaka 75, na Isidro Velázquez, miaka 69, walioishi mita 500 kutoka kila mmoja na hawakuongeleshana. Simulizi ya kichwa hicho cha habari, kwamba wazungumzaji wawili wa mwisho wa lugha inayokufa wanakataa kuongea, ilirudiwa na tovuti za habari na blogu duniani kote. Wazo hilo halikuwa geni mwaka 2011: mwanaanthropolojia Daniel Suslak analifuatilia hadi 2006–07, wakati Taasisi ya Kitaifa ya Lugha za Kiasili ya Meksiko (INALI) ilipotangaza kisa cha wanaume hao wawili na vyombo vya habari vya kimataifa pamoja na redio na televisheni vikakichukua.
Mwanaisimu alisema nini
Suslak, wa Chuo Kikuu cha Indiana, alikuwa akifanya kazi Ayapa kuandaa kamusi, na ndiye mtaalamu aliyenukuliwa katika makala ya Guardian. Maneno yake humo yanaeleza tabia, si ugomvi: "Hawana mambo mengi yanayofanana," alisema, akimwita Segovia "mkali kidogo" na Velázquez "mtulivu zaidi." Makala hiyo hiyo iliripoti kwamba mke na mwana wa Segovia walimwelewa, ingawa wao wenyewe waliweza kusema maneno machache tu, na kwamba alikuwa akizungumza lugha hiyo na kaka yake hadi kaka huyo alipofariki takriban miaka kumi kabla. Mwaka 2014 Suslak aliliambia Indian Country Today kwamba wanaume hao wawili hawakuwa wazungumzaji pekee waliobaki (kaka na dada wa Velázquez na binamu mmoja wa Segovia pia waliizungumza) na kwamba wazungumzaji kadhaa aliokutana nao walikuwa wamefariki tangu wakati huo. "Simulizi ya wazungumzaji wawili wa mwisho wasioongeleshana ina nguvu kubwa," alisema. "Ila tu si kweli kabisa."
Maelezo ya kitaaluma ya Suslak yalichapishwa kwa jina "Ayapan Echoes: Linguistic Persistence and Loss in Tabasco, Mexico" katika American Anthropologist 113(4), Desemba 2011. Yanaichukulia habari ya ugomvi yenyewe kama jambo la kuchunguzwa: jinsi ilivyoenea, na ilivyowaathiri wanaume hao wawili na mji wenyewe pale waandishi wa habari na wageni walipoanza kufika.
Wazungumzaji ni wangapi
Idadi inategemea kinachohesabiwa, na lini. Katika tasnifu yake ya uzamivu ya mwaka 2019 katika INALCO jijini Paris, mwanaisimu Jhonnatan Rangel alikadiria idadi ya wazungumzaji kuwa karibu 11, wenye umri wa miaka 69 hadi 95; katika makala yake ya mkutano ya 2017 alikuwa amehesabu karibu 15, wenye umri wa miaka 66 hadi 90, na katika makala ya 2020 karibu wazee tisa. Wanaowazunguka ni watu wanaoielewa lugha hiyo, au kuizungumza kwa kiasi, bila kuimudu kikamilifu — wazungumzaji-nusu ambao kichwa cha habari cha watu wawili huwafuta. Katika makala ya 2017 kwenye Histoire Épistémologie Langage, "Les derniers locuteurs", Rangel alitumia utafiti wake wa uwandani huko Ayapa kuhoji kwamba taswira ya vyombo vya habari ya "mzungumzaji wa mwisho" inategemea aina za uainishaji wa wazungumzaji zinazowalazimisha wanaisimu kueleza umahiri wa lugha hasa ni nini.
Ayapa ilifanya nini
Mji haukusubiri habari hiyo iishe. Kufikia 2014 mwana wa Segovia, ambaye pia anaitwa Manuel, alikuwa akiendesha shule ya Kiayapaneko kijijini, na jamii ilikuwa ikiandaa tamasha lake la pili la kila mwaka la lugha ya Kiayapaneko. Wazungumzaji walikuwa wameshirikiana na mwanaanthropolojia wa Meksiko Denisse Rebeca Gómez Ramírez kuandaa kitabu cha istilahi za Kiayapaneko za sehemu za mwili, jambo lililomfanya Suslak aseme: "unaweza kusema kwamba wao si wazungumzaji wa mwisho wa Kiayapaneko – ni waandishi wa kwanza!" Pia alikuwa amewasilisha kamusi mpya kwa INALI ili ichapishwe, na mwaka 2020 Rangel alieleza mfumo wa kwanza wa tahajia wa kivitendo kwa lugha hiyo, ulioundwa kwa ajili ya mpango wa jamii unaofundisha wazungumzaji wa urithi na wazungumzaji wapya.