Edward “Ned” Maddrell alizaliwa tarehe 20 Agosti 1877 huko Corvalley, karibu na kijiji cha Cregneash kwenye ncha ya kusini ya Kisiwa cha Man. Lugha yake ya kwanza ilikuwa Kiingereza, na alijifunza Kimanx baada ya kuhamia Cregneash kuishi na jamaa zake, miongoni mwao shangazi wa mzazi wake, Margaret Taubman, ambaye hakuzungumza Kiingereza. Akiwa na miaka 14 alikuwa mpishi kwenye mashua ya uvuvi iliyosafiri kutoka Port St Mary ikifuata samaki aina ya heringi hadi Kinsale na Shetland. Baada ya Sage Kinvig kufariki mwaka 1962, Maddrell ndiye pekee aliyebaki ambaye alizungumza Kimanx tangu utotoni. Alifariki tarehe 27 Desemba 1974, akiwa na umri wa miaka 97.
Kimanx (Gaelg, msimbo wa ISO gv) ni lugha ya Kigoideli, dada wa Kiayalandi na Kigaeli cha Uskoti. Kudidimia kwake kunaweza kufuatiliwa kwa takwimu. Mwaka 1874 Henry Jenner alihesabu wazungumzaji wa kawaida 12,340 kati ya wakazi 41,084, takriban asilimia 30. Sensa ya 1901 ilipata 4,419. Kufikia wakati huo, kanisa na mahakama vilikuwa mahali pa mwisho ambapo Kimanx kilitumika hadharani, na wazazi waliwaelekeza watoto wao kwenye Kiingereza.
Kuwarekodi wazungumzaji wa mwisho
Katika kiangazi cha 1947, kiongozi wa Ayalandi Éamon de Valera alitembelea kisiwa hicho na kukutana na Maddrell kwenye kibanda cha Harry Kelly huko Cregneash. Jumba la Makumbusho la Manx halikuwa na vifaa wala fedha za kuwarekodi wazungumzaji waliobaki, kwa hiyo de Valera alipanga Irish Folklore Commission ifanye kazi hiyo. Mkusanyaji wake Kevin Danaher (Caoimhín Ó Danachair) alifanya kazi kisiwani kuanzia tarehe 22 Aprili hadi 5 Mei 1948 akitumia kifaa cha kuhamishika cha kuchonga santuri. Kikundi kidogo cha wanafunzi wa Kimanx, miongoni mwao Leslie Quirk, Tommy Braide na Chalse Craine, kilimsaidia. Matokeo yalikuwa santuri 26 za asetati zenye pande mbili, zaidi kidogo ya saa nne za hadithi, mazungumzo, nyimbo za kanisa, vipande vya nyimbo na matoleo ya Sala ya Bwana kutoka kwa wazungumzaji asilia wanane, wanaume watano na wanawake watatu, miongoni mwao Maddrell, John Kneen na Harry Boyd. Baadaye santuri hizo zilikarabatiwa na kuchapishwa pamoja na unukuzi na tafsiri kwa jina Skeealyn Vannin / Stories of Mann.
Ufufuaji haukuanzia patupu baada ya 1974. Chama cha Lugha ya Kimanx, Yn Çheshaght Ghailckagh, kilikuwa kimeanzishwa mwaka 1899. Katika miaka ya 1950 wanachama wake, miongoni mwao Doug Fargher, walifanya rekodi zao wenyewe za wazungumzaji wazee, na mwanafunzi wa shule Brian Stowell (1936–2019), aliyekuwa amejifunza Kimanx kutoka kwa wanachama wa chama hicho, aliandamana nao. Stowell akawa Manx Language Officer wa kisiwa mwaka 1991. Christopher Moseley, akiandika mwaka 2014, anaeleza lugha ya maandishi kuwa ndiyo kanuni ya msingi kwa vuguvugu la ufufuaji, “pamoja na rekodi za zamani za sauti kama mwongozo wa matamshi sahihi”.
Lugha ya maandishi ina historia yake yenyewe. Tahajia ya Kimanx iliwekwa na viongozi wa kanisa waliotumia kanuni za Kiingereza, kuanzia tafsiri ya Book of Common Prayer ya Askofu John Phillips ya mwaka 1610 hadi tafsiri za Biblia na kitabu cha sala zilizoanzishwa chini ya Askofu Thomas Wilson (askofu 1698–1755) na kukamilishwa chini ya mrithi wake, Mark Hildesley. Matokeo yake yanaonekana tofauti na lugha dada zake: “maji” ni ushtey kwa Kimanx, uisce kwa Kiayalandi na uisge kwa Kigaeli cha Uskoti.
| Maana | Kimanx | Kiayalandi | Kigaeli cha Uskoti |
|---|---|---|---|
| nyumba | thie | teach | taigh |
| jicho | sooill | súil | sùil |
| mdomo | beeal | béal | beul |
| usiku | oie | oíche | oidhche |
| samaki | eeast | iasc | iasg |
| ulimi | çhengey | teanga | teanga |
| theluji | sniaghtey | sneachta | sneachda |
Shule moja, na marekebisho kutoka UNESCO
Baada ya kikundi cha wazazi, Sheshaght ny Paarantyn, kuundwa mwaka 1999 na kuiomba Idara ya Elimu shule, Bunscoill Ghaelgagh ilifunguliwa Septemba 2001 kama darasa moja lililotumia majengo ya Ballacottier School huko Douglas. Januari 2003 ilihamia kwenye jengo la zamani la shule huko St John's. Ndiyo shule pekee ya msingi kisiwani inayofundisha kwa Kimanx kikamilifu, na ilikuwa na wanafunzi 67 mwaka 2016.
Tarehe 21 Februari 2009 UNESCO ilichapisha toleo la tatu la Atlas of the World's Languages in Danger na kuorodhesha Kimanx kuwa kimetoweka, kundi la lugha ambazo hakuna mtu anayezizungumza wala kuzikumbuka. Wanafunzi wa Bunscoill waliiandikia UNESCO wakionyesha kwamba walikuwa wakiiandikia kwa lugha hiyohiyo, na Waziri Mkuu wa kisiwa Tony Brown alituma malalamiko rasmi. Msaidizi wa Mkurugenzi Mkuu wa UNESCO anayeshughulikia Utamaduni alijibu kwamba uainishaji ungebadilishwa kuwa “iko hatarini sana”. Moseley, mhariri mkuu wa Atlas hiyo, aliandika mwaka 2014 kwamba “neno ‘iliyotoweka’ liligusa mahali nyeti, na kwamba neno hilo lilikuwa chombo butu kisicho na uangalifu”, na kwamba wahariri waliboresha makundi hayo ili kuzingatia ufufuaji na uhuishaji wa lugha. Katika sensa ya 2021, wakazi 2,223 wa kisiwa hicho waliripoti kuwa na ujuzi fulani wa Kimanx.