ภาษาคอร์นิช (Kernewek) เป็นภาษาเคลต์กลุ่มบริทอนิก ซึ่งเป็นญาติใกล้ชิดของภาษาเวลส์และภาษาเบรอตง ครั้งหนึ่งเคยใช้พูดกันทั่วคอร์นวอลล์ แต่พอถึงปี 1700 ก็ถอยร่นไปเหลืออยู่แค่ตำบลประมงและเกษตรกรรมทางตะวันตกสุด แถบอ่าวเมานต์ส (Mount's Bay) และคาบสมุทรเพนวิท (Penwith) เรื่องเล่าที่รู้จักกันทั่วไปบอกว่าภาษานี้จบลงที่คนคนเดียว ในวันเดียว คือ โดโรธี "ดอลลี" เพนเทรท (Dorothy “Dolly” Pentreath) แม่ค้าขายปลาแห่งเมาส์โฮล (Mousehole) ผู้รับศีลล้างบาปเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 1692 และเสียชีวิตในเดือนธันวาคม 1777
ดอลลี เพนเทรท และผู้คนหลังจากเธอ
เรื่องนี้เริ่มต้นจากนักโบราณคดีสมัครเล่น เดนส์ แบร์ริงตัน (Daines Barrington) ในปี 1768 เขาออกตามหาผู้พูดภาษาคอร์นิช ได้พบเพนเทรทที่เมาส์โฮล และในปี 1775 ได้รายงานการค้นหาครั้งนั้นลงในวารสาร Archaeologia ของสมาคมโบราณวัตถุ (Society of Antiquaries) ภายใต้ชื่อ "On the Expiration of the Cornish Language" (ว่าด้วยการสิ้นสูญของภาษาคอร์นิช) ในปี 1860 เจ้าชายหลุยส์ ลูเซียง โบนาปาร์ต หลานของนโปเลียนและนักสะสมภาษาถิ่น ร่วมกับจอห์น การ์เร็ตต์ บาทหลวงประจำตำบลพอล (Paul) ได้ติดตั้งแผ่นศิลาที่ระลึกไว้ที่กำแพงสุสานโบสถ์พอล ซึ่งบรรยายถึงเธอว่า "เล่ากันว่าเป็นบุคคลสุดท้ายที่สนทนาด้วยภาษาคอร์นิชโบราณ"
ถ้าดูตามหลักฐาน เธอไม่ใช่ "ผู้พูดคนสุดท้าย" ตามตัวอักษร เพนเทรทไม่ใช่คนที่พูดได้ภาษาเดียว บันทึกของแบร์ริงตันเองก็แสดงให้เห็นว่าเธอพูดภาษาอังกฤษได้ และในปี 1797 ชาวประมงคนหนึ่งจากเมาส์โฮลบอกกับนักประวัติศาสตร์ริชาร์ด โพลวีล (Richard Polwhele) ว่า "ทั้งดอลลีและตัวเขาเองพูดภาษาอังกฤษได้" บุคคลสุดท้ายเท่าที่มีบันทึกว่าพูดได้แต่ภาษาคอร์นิชคือ เชสเตน มาร์แชนต์ (Chesten Marchant) แห่งกวิเทียน (Gwithian) ซึ่งเสียชีวิตในปี 1676 ก่อนหน้านั้นถึงหนึ่งศตวรรษ เพนเทรทก็ไม่ใช่ผู้พูดคล่องคนสุดท้ายด้วย เมื่อวันที่ 3 กรกฎาคม 1776 วิลเลียม โบดินาร์ (William Bodinar) ชาวประมงแห่งเมาส์โฮล เขียนจดหมายเป็นภาษาคอร์นิชพร้อมคำแปลภาษาอังกฤษ ซึ่งแบร์ริงตันนำไปตีพิมพ์ใน Archaeologia ในปี 1779 ในจดหมายนั้นเขาบอกว่าในเมืองของเขายังมีคนพูดภาษาคอร์นิชได้อยู่สี่ห้าคน ทุกคนอายุราวแปดสิบปี แบร์ริงตันยังได้ยินถึงจอห์น แนนแคร์โรว์ (John Nancarrow) แห่งมาราไซออน (Marazion) ซึ่งอายุ 40 ปีในปี 1779 ว่าพูดภาษานี้ได้ ในศตวรรษที่ 19 เศษเสี้ยวของภาษายังคงถูกส่งต่อกันมา จอห์น เดวี (John Davey) แห่งบอสเวดแนก (Boswednack) ในเซนเนอร์ (Zennor) ผู้เสียชีวิตในปี 1891 ท่องกลอนแครงเคน (Cranken Rhyme) ได้ แต่ว่าเขารู้ภาษาคอร์นิชจริง ๆ มากน้อยเพียงใดนั้นยังเป็นที่ถกเถียง ภาษาที่ไม่มีใครบันทึกเสียงไว้เลยไม่ได้ดับลงในวันใดวันหนึ่ง วันที่เพนเทรทเสียชีวิตเป็นวันที่เรื่องเล่าเลือกมาปักหมุดไว้ ไม่ใช่วันที่ผู้พูดคนสุดท้ายจากไป
คู่มือของเจนเนอร์
การฟื้นฟูภาษาเริ่มต้นจาก เฮนรี เจนเนอร์ (Henry Jenner, 1848–1934) และหนังสือ A Handbook of the Cornish Language, chiefly in its latest stages (คู่มือภาษาคอร์นิช โดยเน้นที่ช่วงหลังสุด) ของเขา ซึ่งเดวิด นัตต์ (David Nutt) จัดพิมพ์ที่ลอนดอนในปี 1904 เจนเนอร์เขียนว่าเพนเทรท "เป็นที่เชื่อกันทั่วไป แต่โดยผิดพลาด ว่าเป็นบุคคลสุดท้ายที่พูดภาษานี้" และเขาวางไวยากรณ์ของเขาบนภาษาคอร์นิชของศตวรรษที่ 17 และ 18 ในคำนำ เขาตั้งคำถามว่า "ทำไมชาวคอร์นิชจึงควรเรียนภาษาคอร์นิช? มันไม่ได้ทำเงิน ไม่มีประโยชน์ในทางปฏิบัติ และวรรณกรรมก็มีน้อย ทั้งไม่ได้มีความเป็นต้นแบบหรือคุณค่ามากนัก คำถามนี้ชอบธรรม และคำตอบก็เรียบง่าย ก็เพราะพวกเขาเป็นชาวคอร์นิช"
สี่ระบบการสะกด แล้วเหลือหนึ่งเดียว
โรเบิร์ต มอร์ตัน แนนซ์ (Robert Morton Nance) ผู้สืบทอดงานของเจนเนอร์ ย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ระบบ Unified Cornish (คอร์นิชเอกภาพ) ของเขาในปี 1929 สร้างขึ้นบนภาษาคอร์นิชยุคกลางที่ใช้ในละครศาสนาสมัยกลาง และใช้เป็นมาตรฐานตลอดช่วงส่วนใหญ่ของศตวรรษ ในปี 1986 เคน จอร์จ (Ken George) ตีพิมพ์งานศึกษาการออกเสียงภาษาคอร์นิช และจากงานนั้นเขาได้คิดค้น Kernewek Kemmyn ("คอร์นิชสามัญ") ระบบการสะกดที่ออกแบบให้แต่ละเสียงเขียนได้เพียงแบบเดียว คณะกรรมการภาษาคอร์นิช (Cornish Language Board) รับรองระบบนี้ในปี 1987 ส่วน Modern Cornish (คอร์นิชสมัยใหม่) ของริชาร์ด เจนดอลล์ (Richard Gendall) หวนกลับไปหาภาษาคอร์นิชตอนปลายที่เจนเนอร์เคยใช้ ในหนังสือ Cornish Today ปี 1995 นิโคลัส วิลเลียมส์ (Nicholas Williams) โจมตีระบบเคมมิน และเสนอ Unified Cornish Revised (คอร์นิชเอกภาพฉบับปรับปรุง) ผลก็คือชุมชนผู้พูดเล็ก ๆ เพียงกลุ่มเดียวมีระบบการสะกดถึงสี่แบบ
เมื่อทางการรับรองภาษานี้ ก็ถึงเวลาที่ต้องตกลงกันให้ได้ ในปี 2002 สหราชอาณาจักรรับรองภาษาคอร์นิชภายใต้ภาคที่ 2 ของกฎบัตรยุโรปว่าด้วยภาษาประจำภูมิภาคหรือภาษาชนกลุ่มน้อย และในปี 2005 ก็มีการตั้งหุ้นส่วนภาษาคอร์นิช (Cornish Language Partnership) ขึ้นเพื่อใช้เงินงบประมาณสาธารณะกับภาษานี้ ซึ่งจำเป็นต้องมีระบบการสะกดเดียวสำหรับโรงเรียนและป้ายต่าง ๆ หลังการเจรจานานสองปี รูปแบบการเขียนมาตรฐาน (Standard Written Form) ก็ได้รับความเห็นชอบในเดือนพฤษภาคม 2008 และกอร์เซดห์ เคอร์โนว์ (Gorsedh Kernow) รับรองระบบนี้ในเดือนมิถุนายน 2009 ระบบเก่า ๆ ยังคงใช้กันควบคู่ไป คำบนแผนที่อย่าง tas "พ่อ" dowr "น้ำ" และ chi "บ้าน" วางอยู่เคียงข้างคำร่วมเชื้อสายในภาษาเวลส์และภาษาเบรอตง ได้แก่ tad, dŵr/dour และ tŷ/ti
| ระบบการสะกด | “คอร์นิช” | “บ้าน” | “เนยแข็ง” |
|---|---|---|---|
| คอร์นิชเอกภาพ (1929) | Kernewek | chȳ | kēs |
| Kernewek Kemmyn (1987) | Kernewek | chi | keus |
| คอร์นิชสมัยใหม่ (เจนดอลล์) | Kernûak | choy, chi, chy | keaz |
| คอร์นิชเอกภาพฉบับปรับปรุง (1995) | Kernowek | chȳ | cues |
| รูปแบบการเขียนมาตรฐาน (2008) | Kernewek, Kernowek | chi, chei | keus |
หลุดจากรายชื่อภาษาที่สูญแล้ว
ในเดือนกุมภาพันธ์ 2009 Atlas of the World's Languages in Danger (แผนที่ภาษาใกล้สูญของโลก) ของยูเนสโกจัดให้ภาษาคอร์นิชเป็นภาษาที่สูญแล้ว หุ้นส่วนภาษาคอร์นิชคัดค้าน และในฉบับเดือนธันวาคม 2010 แผนที่ดังกล่าวก็ย้ายภาษาคอร์นิชไปอยู่ในกลุ่ม "ใกล้สูญขั้นวิกฤต" สำมะโนประชากรปี 2011 ของอังกฤษและเวลส์บันทึกว่ามีผู้ระบุภาษาคอร์นิชเป็นภาษาหลัก 557 คน ในจำนวนนี้ 464 คนอยู่ในคอร์นวอลล์ สำมะโนปี 2021 บันทึกได้ 567 คน โดย 471 คนอยู่ในคอร์นวอลล์ แบบสอบถามให้ตอบภาษาหลักได้ภาษาเดียว คนที่พูดคอร์นิชได้แต่ใช้ภาษาอังกฤษเป็นส่วนใหญ่ของวันจึงไม่ถูกนับ