Tiếng Ayapaneco được nói ở Ayapa, một thị trấn thuộc khu tự quản Jalpa de Méndez, bang Tabasco, Mexico, cách Comalcalco khoảng 10 km về phía đông nam. Người nói gọi nó là Nuumte Oote, nghĩa là “tiếng nói chân thật”. Ngôn ngữ này thuộc nhánh Zoque Vùng Vịnh của ngữ hệ Mixe-Zoque, cùng với tiếng Popoluca Sierra và tiếng Popoluca Texistepec ở bang Veracruz lân cận, và có mã ISO 639-3 là zoq. Ở Tabasco, nó bị bao quanh bởi tiếng Tây Ban Nha và các ngôn ngữ thuộc những ngữ hệ khác, trong đó có tiếng Chontal (Yokot'an), một ngôn ngữ Maya. Giáo dục bằng tiếng Tây Ban Nha đến thị trấn vào giữa thế kỷ 20, và người nói thôi truyền ngôn ngữ cho con cái; từ thập niên 1970, đô thị hóa và di cư đã làm tan rã nhóm người nói còn lại.
Câu chuyện
Ngày 13 tháng 4 năm 2011, báo The Guardian đăng bài phóng sự của Jo Tuckman xoay quanh chuyện tiếng Ayapaneco chỉ còn hai người nói thông thạo là Manuel Segovia, 75 tuổi, và Isidro Velázquez, 69 tuổi, sống cách nhau 500 mét và không nói chuyện với nhau. Phiên bản giật tít — hai người nói cuối cùng của một ngôn ngữ đang chết từ chối trò chuyện — sau đó được các trang tin và blog khắp thế giới lặp lại. Ý tưởng này không mới vào năm 2011: nhà nhân học Daniel Suslak truy nguồn nó về các năm 2006–07, khi Viện Quốc gia về Ngôn ngữ Bản địa của Mexico (INALI) công bố trường hợp của hai ông và các hãng tin quốc tế cùng các đài phát thanh, truyền hình đưa tin lại.
Nhà ngôn ngữ học đã nói gì
Suslak, thuộc Đại học Indiana, khi ấy đang biên soạn một cuốn từ điển ở Ayapa, và ông chính là chuyên gia được trích lời trong bài của Guardian. Những lời ông nói ở đó mô tả tính khí chứ không phải một cuộc cãi vã: “Họ không có nhiều điểm chung,” ông nói, gọi Segovia là “hơi khó gần” và Velázquez là “điềm tĩnh hơn.” Cũng bài báo đó cho biết vợ và con trai Segovia hiểu được ông, dù bản thân họ chỉ nói được vài từ, và rằng ông từng nói ngôn ngữ này với người anh em trai của mình cho đến khi người này qua đời khoảng một thập kỷ trước. Năm 2014, Suslak nói với Indian Country Today rằng hai ông không phải là những người nói duy nhất còn lại — các anh em trai và người chị em gái của Velázquez cùng một người anh em họ của Segovia cũng nói được — và rằng một số người nói mà ông từng gặp đã qua đời kể từ đó. “Câu chuyện về hai người nói cuối cùng không nói chuyện với nhau là một câu chuyện đầy sức hút,” ông nói. “Chỉ có điều nó không hoàn toàn đúng sự thật.”
Công trình học thuật của Suslak được đăng với tựa đề “Ayapan Echoes: Linguistic Persistence and Loss in Tabasco, Mexico” (Tiếng vọng Ayapa: Sự tồn tục và mai một ngôn ngữ ở Tabasco, Mexico) trên tạp chí American Anthropologist số 113(4), tháng 12 năm 2011. Bài viết coi chính câu chuyện mối bất hòa là đối tượng nghiên cứu: nó đã lan truyền như thế nào, và nó đã tác động ra sao đến hai ông lão cũng như thị trấn khi các nhà báo và khách tham quan bắt đầu kéo đến.
Có bao nhiêu người nói
Con số tùy thuộc vào việc đếm cái gì, và đếm khi nào. Trong luận án tiến sĩ năm 2019 tại INALCO ở Paris, nhà ngôn ngữ học Jhonnatan Rangel ước tính số người nói vào khoảng 11, từ 69 đến 95 tuổi; một bài báo hội nghị năm 2017 của ông đã đếm được khoảng 15 người, từ 66 đến 90 tuổi, còn một bài viết năm 2020 thì nói khoảng chín người cao tuổi. Xung quanh họ là những người hiểu ngôn ngữ, hoặc nói được một phần, nhưng không thông thạo hoàn toàn — những người nói bán phần mà một dòng tít chỉ có hai người đã xóa đi. Trong bài viết năm 2017 trên Histoire Épistémologie Langage, “Les derniers locuteurs” (Những người nói cuối cùng), Rangel dựa vào công việc điền dã ở Ayapa để lập luận rằng hình tượng “người nói cuối cùng” trên truyền thông dựa trên những cách phân loại người nói, và chính chúng buộc giới ngôn ngữ học phải nói rõ thế nào mới là thực sự biết một ngôn ngữ.
Ayapa đã làm gì
Thị trấn không ngồi chờ câu chuyện kết thúc. Đến năm 2014, con trai của Segovia, cũng tên là Manuel, đang điều hành một trường dạy tiếng Ayapaneco trong làng, và cộng đồng đang chuẩn bị lễ hội ngôn ngữ Ayapaneco thường niên lần thứ hai. Những người nói đã cùng nhà nhân học Mexico Denisse Rebeca Gómez Ramírez làm một cuốn sách về các từ Ayapaneco chỉ bộ phận cơ thể, khiến Suslak nhận xét: “có thể nói họ không phải những người nói cuối cùng của tiếng Ayapaneco – họ là những người viết đầu tiên!” Ông cũng đã nộp một cuốn từ điển mới cho INALI để in, và năm 2020 Rangel đã mô tả hệ thống chính tả thực dụng đầu tiên cho ngôn ngữ này, được thiết kế cho một chương trình cộng đồng dạy cả người nói kế thừa lẫn người học mới.