Darius I cho khắc lời tự thuật về cách ông giành ngai vàng Ba Tư lên một vách đá vôi ở Bisotun (Behistun), cao khoảng 100 mét so với mặt đất. Vách đá nằm bên con đường cổ từ Babylon đến Ecbatana, thuộc tỉnh Kermanshah ở miền tây Iran ngày nay. Bức phù điêu cho thấy Darius đặt chân lên Gaumāta, kẻ mà theo lời ông đã cướp quyền vào năm 522 TCN, đối diện một hàng vua nổi loạn bị trói cổ nối vào nhau. Xung quanh phù điêu, cùng một câu chuyện được viết ba lần bằng ba thứ tiếng, tất cả đều bằng những ký hiệu hình nêm: tiếng Ba Tư cổ, một ngôn ngữ Ấn-Âu; tiếng Elam, một ngôn ngữ biệt lập; và tiếng Babylon, một phương ngữ của tiếng Akkad thuộc nhóm Semit. Di chỉ này được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO năm 2006.
Ba bản văn, khắc qua nhiều giai đoạn
Bản tiếng Elam được khắc trước tiên. Tiếng Elam là ngôn ngữ viết chính của bộ máy hành chính Achaemenid: các tấm đất sét Thành lũy Persepolis (Persepolis Fortification) thuộc giai đoạn 509–493 TCN phần lớn được viết bằng tiếng Elam. Các bản tiếng Babylon và tiếng Ba Tư cổ được thêm vào sau. Sau chiến dịch năm 520–519 TCN của Darius, hình thủ lĩnh người Saka là Skunkha được khắc thêm vào cuối hàng tù binh. Hình này được đục thẳng vào bản tiếng Elam đầu tiên, nên bản tiếng Elam phải được khắc lại một lần nữa ở bên trái bản tiếng Ba Tư cổ. Trong một đoạn bị hư hại nặng ở cột thứ tư của bản tiếng Ba Tư cổ (§70), Darius nói ông đã tạo ra một dạng chữ viết bằng ariyā, "tiếng Arya", vốn chưa từng có trước đó. Câu này được hiểu là lời khẳng định rằng chữ Ba Tư cổ được tạo ra theo lệnh của ông. Những dòng còn sót lại rất khó đọc trên đá, các cách đọc đã công bố không thống nhất, và năm 2024 có hai nghiên cứu mới về đoạn này, một của Marco Fattori và một của Saber Amiri Parian cùng Keyvan Mahmoudi.
Chép lại vách đá
Henry Creswicke Rawlinson, một sĩ quan của Công ty Đông Ấn được phái đến Kermanshah, đã nghiên cứu công trình này từ năm 1835 đến 1847. Ông bắt đầu chép bản tiếng Ba Tư cổ vào những năm 1830, và năm 1844 ông quay lại, chép lại bản tiếng Ba Tư cổ và chép thêm bản tiếng Elam. Tiếng Ba Tư cổ là cửa ngõ, vì hệ chữ của nó chỉ có khoảng 36 ký hiệu ghi âm cùng một dấu ngăn từ. Georg Friedrich Grotefend đã nhận ra các tên Darius, Xerxes và Hystaspes trong những văn khắc ở Persepolis từ năm 1802. Rawlinson công bố bản tiếng Ba Tư cổ kèm bản dịch trên Journal of the Royal Asiatic Society năm 1846–47, còn Edwin Norris công bố bản tiếng Elam năm 1855. Ba ngôn ngữ này hầu như không có điểm chung: từ "tên" là nāma trong tiếng Ba Tư cổ, hiš trong tiếng Elam và šumu trong tiếng Akkad.
Bản tiếng Babylon nằm trên một khối đá riêng ở bên trái phù điêu, và không thể với tới từ gờ đá. Bản báo cáo của chính Rawlinson, in trên Archaeologia năm 1851, kể rằng những người leo núi địa phương tuyên bố không thể tiếp cận khối đá đó, cho đến mùa thu năm 1847, khi "một cậu bé người Kurd hoang dã từ phương xa đến đã xung phong thử sức". Cậu bé lách người leo lên theo một khe nứt trong đá, cố định dây thừng, rồi treo mình trước mặt vách đá để in rập các ký hiệu lên giấy.
| Chữ hình nêm | Từng ký hiệu | Cách đọc |
|---|---|---|
| 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 | da-a-ra-ya-va-u-ša | Dārayavauš Darius |
| 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠 | xa-ša-ya-a-ra-ša-a | Xšayāršā Xerxes |
| 𐎻𐎡𐏁𐎫𐎠𐎿𐎱 | vi-i-ša-ta-a-sa-pa | Vištāspa Hystaspes |
| 𐎴𐎠𐎶 | na-a-ma | nāma “tên” (tiếng Ba Tư cổ) |
| 𒄭𒅖 | hi-iš | hiš “tên” (tiếng Elam) |
| 𒈬 | MU | šumu “tên” (tiếng Akkad, một ký hiệu ghi ý) |
Không phải chìa khóa của tiếng Akkad
Behistun được gọi là phiến đá Rosetta của chữ hình nêm, nhưng với tiếng Akkad thì danh hiệu đó đã thổi phồng vai trò của nó. Bản chép văn bản Babylon chính của Rawlinson mãi đến cuối năm 1851 mới được xuất bản. Khi đó Edward Hincks, mục sư quản xứ Killyleagh ở hạt Down, Ireland, đã nghiên cứu dựa trên các văn khắc Assyria và Babylon khác. Năm 1846, ông chỉ ra rằng chữ Babylon ghi các âm tiết và ngôn ngữ của nó có nhiều điểm chung với các ngôn ngữ Semit. Năm 1847, ông công bố danh sách giá trị của 76 ký hiệu, và năm 1850 ông giải thích các ký hiệu ghi ý (logogram) cùng việc dùng nhiều ký hiệu khác nhau cho cùng một âm. Năm 2011, Kevin Cathcart kết luận rằng bản tiếng Babylon ở Behistun không hề đóng vai trò gì trong giai đoạn đầu của việc giải mã tiếng Akkad.
Bốn phong bì niêm phong, 1857
Cuộc thử nghiệm giải quyết dứt điểm vấn đề được thực hiện trên một văn bản khác. Tháng 3 năm 1857, William Henry Fox Talbot, một trong những người phát minh ra nhiếp ảnh, gửi cho Hội Á châu Hoàng gia bản dịch của ông về một văn khắc mới được in thạch bản, đựng trong một gói niêm phong. Văn khắc đó là văn bản trên lăng trụ đất sét của vua Assyria Tiglath-Pileser I (trị vì khoảng 1114–1076 TCN), tìm thấy ở Ashur. Rawlinson khi ấy đã bắt tay vào bản dịch của riêng mình. Theo đề xuất của ông, thư ký của Hội là Edwin Norris đề nghị Hincks cũng dịch một bản, và Julius Oppert, người sống ở Paris, cũng xin thử sức; mỗi người làm việc mà không xem bản dịch của những người khác. Ngày 20 tháng 4 năm 1857, Norris viết thư cho Hincks rằng các bản dịch sẽ được giữ niêm phong cho đến khi mở ra tại cuộc họp tháng 5. Cuối tháng 5, một ủy ban gồm có nhà sử học George Grote, William Whewell của Trinity College, Cambridge, và nhà Ai Cập học Sir Gardner Wilkinson đã so sánh bốn bản dịch. Hincks và Oppert có ít thời gian hơn và gửi bản dịch ngắn hơn, nhưng ở những chỗ các bản dịch cùng bao quát một đoạn, chúng phần lớn trùng khớp. Hội coi đó là bằng chứng rằng tiếng Akkad có thể đọc được, và bốn bản dịch được in song song ngay trong năm đó.
Bản tiếng Babylon trên vách đá bị hư hại nặng, và các bản ghi chép về nó cũng không giữ được lâu. Những bản in rập năm 1844 và 1847 của Rawlinson đã bắt đầu mục nát khi Leonard King và Reginald Campbell Thompson leo lại lên văn khắc năm 1904, và từ đó đến nay chúng đã tan rã. Ấn bản năm 1978 của Elizabeth von Voigtlander chủ yếu dựa trên các bản in rập bằng latex mà George Cameron làm năm 1957, và những bản này cũng đã xuống cấp. Năm 2025, Johannes Hackl xem xét lại các chứng cứ. Ông kết luận rằng những cách đọc bổ sung của bà không thể kiểm chứng và khoảng hai phần ba văn bản tiếng Babylon nên được coi là đã mất.