Tháng 7 năm 1799, những người lính Pháp đang xây lại một pháo đài gần Rashid (Rosetta) ở châu thổ sông Nile đã tìm thấy một phiến đá granodiorit bị vỡ. Sĩ quan phụ trách, Pierre-François Bouchard, nhận ra trên đó có ba khối văn bản. Phiến đá nặng khoảng 760 kg và cao 112 cm. Nó ghi lại một sắc lệnh duy nhất, do hội đồng tư tế ở Memphis ban hành năm 196 TCN để tôn vinh vị vua trẻ Ptolemaios V, được viết ba lần: 14 dòng chữ tượng hình còn sót lại ở trên cùng, 32 dòng chữ Demotic (lối chữ viết thảo dùng cho giấy tờ thường ngày) ở giữa, và 54 dòng tiếng Hy Lạp ở dưới cùng. Khi quân Pháp ở Ai Cập đầu hàng năm 1801, phiến đá về tay nước Anh, và nó nằm ở Bảo tàng Anh từ năm 1802.
Phần tiếng Hy Lạp đọc được ngay, nên các học giả biết hai văn bản kia nói gì, nhưng không biết chúng được viết ra như thế nào. Silvestre de Sacy và nhà ngoại giao Thụy Điển Johan David Åkerblad bắt tay vào chữ Demotic trước. Năm 1802, Åkerblad nhận ra các tên riêng Hy Lạp trong đó và công bố một bảng chữ cái Demotic gồm 29 chữ, hơn một nửa trong số đó là đúng.
Cách đọc dở dang của Thomas Young
Bác sĩ người Anh Thomas Young bắt đầu nghiên cứu phiến đá năm 1814. Bài viết dài “Egypt” (Ai Cập) của ông, đăng không ký tên trong một tập bổ sung năm 1819 của Encyclopaedia Britannica, đã đối chiếu khoảng 80 ký hiệu tượng hình với ký hiệu Demotic và chứng minh rằng chữ Demotic bắt nguồn từ chữ tượng hình. Ông cũng cho rằng những vòng bầu dục gọi là cartouche chứa tên vua. Trong cartouche của Ptolemaios, ông đọc đúng p, t, m và i, còn s thì đúng một nửa (ông đọc là os); ông đọc con sư tử là ole và coi một ký hiệu khác là thừa. Với tên hoàng hậu Berenice, ông chỉ đúng được n. Young cho rằng lối viết ghi âm chỉ là một thủ pháp dành riêng cho những tên nước ngoài như thế, còn từ ngữ bản địa Ai Cập thì được viết bằng biểu tượng.
| Ký hiệu | Số Gardiner | Young (1819) | Giá trị âm |
|---|---|---|---|
| 𓊪 | Q3 | p | p |
| 𓏏 | X1 | t | t |
| 𓍯 | V4 | thừa | wꜣ (o) |
| 𓃭 | E23 | lo / ole | rw (l) |
| 𓐝 | Aa15 | ma / m | m |
| 𓇋𓇋 | M17 M17 | i | i / y |
| 𓋴 | S29 | osh / os | s |
Champollion và tiếng Copt
Jean-François Champollion, sinh năm 1790 ở Figeac, tiếp cận vấn đề qua tiếng Copt. Tiếng Copt là giai đoạn cuối cùng của tiếng Ai Cập, được viết từ những thế kỷ đầu Công nguyên bằng bảng chữ cái Hy Lạp cộng thêm sáu hoặc bảy chữ lấy từ chữ Demotic (ϣ, ϥ, ϧ, ϩ, ϫ, ϭ, ϯ), và đến nay vẫn là ngôn ngữ phụng vụ của Giáo hội Copt. Ông bắt đầu tự học tiếng Copt qua sách từ khi còn là học sinh ở Grenoble; ở Paris, ông còn học với một linh mục Copt, Youhanna Chiftichi, tại nhà thờ Saint-Roch. Tiếng Copt cho ông điều mà phiến đá không thể cho: âm đọc của các từ Ai Cập, kể cả nguyên âm.
Năm 1822, ông đặt cartouche của Cleopatra trên một cột tháp obelisk ở Philae bên cạnh cartouche của Ptolemaios, và các ký hiệu chung cho p, l và o kiểm chứng lẫn nhau. Ngày 27 tháng 9 năm 1822, ông đọc Lettre à M. Dacier trước Viện Hàn lâm Văn khắc và Văn chương (Académie des Inscriptions et Belles-Lettres) ở Paris, với Young có mặt trong hàng khán giả. Nhan đề đầy đủ của bức thư giới hạn luận điểm vào một bảng chữ cái gồm các chữ tượng hình ghi âm dùng cho “tước hiệu, tên và họ của các quân chủ Hy Lạp và La Mã”.
Bước vượt qua Young đến từ tên của các pharaoh bản xứ. Trong một cartouche chép lại ở Abu Simbel, Champollion đọc hình đĩa là mặt trời, tiếng Copt rē. Ký hiệu tiếp theo ông liên hệ với tiếng Copt mise “sinh ra”, vì nó nằm đúng chỗ văn bản Hy Lạp của sắc lệnh Rosetta nói về ngày sinh của nhà vua, còn ký hiệu cuối cùng là chữ s đã biết từ tên Ptolemaios: Ra-mes-s, Ramesses. Theo cùng cách đó, con cò quăm, loài chim của thần Thoth, cho ra Thutmose. Vậy là các ký hiệu ghi âm đã được dùng để viết một cái tên Ai Cập, từ trước thời người Hy Lạp cai trị.
| Ký hiệu | Cách đọc | Manh mối |
|---|---|---|
| 𓇳 | rꜥ | tiếng Copt ⲣⲏ rē “mặt trời” |
| 𓄟 | ms | tiếng Copt ⲙⲓⲥⲉ mise “sinh ra” |
| 𓋴 | s | đã biết từ tên Ptolemaios |
| 𓇳𓄟𓋴𓋴 | Ra-mes-s | Ramesses |
| 𓅝𓄟𓋴 | Thoth-mes | Thutmose (cò quăm là chim của thần Thoth) |
Hình vẽ đồng thời là âm thanh
Cuốn Précis du système hiéroglyphique năm 1824 của ông trình bày toàn bộ hệ thống, gọi nó là “une écriture tout-à-la-fois figurative, symbolique et phonétique”: một hệ chữ cùng lúc vừa tượng hình, vừa biểu trưng, vừa ghi âm. Một từ có thể kết hợp các ký hiệu ghi phụ âm, các ký hiệu đại diện cho cả một từ, và các ký hiệu không đọc dùng để đánh dấu loại nghĩa. Bản đồ minh họa nguyên tắc này chỉ bằng một ký hiệu: 𓂋, hình cái miệng, là từ rꜣ “miệng” (tiếng Copt ro), và cùng hình vẽ đó là chữ r trong rn “tên”, tiếng Copt ran. Nguyên âm không được viết ra, vì vậy các nhà Ai Cập học đến nay vẫn phát âm ngôn ngữ này theo quy ước, và tiếng Copt vẫn là bằng chứng chính về nguyên âm của nó.
Chuyện kể rằng chỉ riêng Phiến đá Rosetta đã mở khóa chữ tượng hình là bỏ qua phần lớn bằng chứng. Khối chữ tượng hình trên đá là khối bị hư hại nặng nhất trong ba khối và chỉ chứa một tên vua duy nhất, tên Ptolemaios. Những cách đọc quyết định đến từ các cartouche ở Philae và Abu Simbel, và từ một ngôn ngữ không hề có trên phiến đá. Champollion cũng dựa vào tiếng Copt quá nhiều: hai giai đoạn cách nhau hàng nghìn năm, và một số phiên âm của ông đã gán ngược các dạng Copt muộn vào tiếng Ai Cập cổ hơn rất nhiều.