Kikrioli cha Haiti (Kreyòl ayisyen) ni lugha ya kwanza ya karibu kila mtu aliyezaliwa Haiti. Katika utafiti wake kwa ajili ya Atlas of Pidgin and Creole Language Structures (2013), Dominique Fattier alihesabu wazungumzaji wapatao milioni 9.5 nchini Haiti na takriban milioni 2 zaidi ughaibuni, hasa Marekani, Kanada (zaidi ya yote Quebec), Jamhuri ya Dominika na maeneo ya ng'ambo ya Ufaransa katika Antili Ndogo na Guiana. Kwa kuwa idadi ya watu wa Haiti pekee sasa inakaribia milioni 12, jumla ya wazungumzaji, pamoja na walio ughaibuni, inapita kiasi hicho kwa mbali. Kifaransa, lugha rasmi nyingine, huzungumzwa na wachache waliosoma kwa lugha hiyo: Fattier anakadiria kwamba Wahaiti wanaojua Kifaransa pia ni karibu 7%.
Maneno ya Kifaransa yaliyobadilishwa umbo
Msamiati mwingi unatokana na Kifaransa cha koloni la Saint-Domingue, lakini maneno yalichukuliwa kutoka kwa matamshi, si kwa maandishi, na mara nyingi pamoja na kibainishi kilichoambatishwa. Dlo “maji” ni de l'eau, dife “moto” ni du feu, lalin “mwezi” ni la lune, lapli “mvua” ni la pluie, lanmou “upendo” ni l'amour. Irabu za mbele zilizoviringwa zilipoteza uviringo, hivyo lune /lyn/ ikawa -lin na deux /dø/ ikawa de. Krioli nyingine zenye msingi wa msamiati wa Kifaransa za Karibiani na Bahari ya Hindi ziliunganisha vibainishi hivyo hivyo: ramani ina lalin katika Kikrioli cha Guadeloupe na lalinn katika Kikrioli cha Morisi, dhidi ya lune ya Kifaransa.
Sarufi ya viambishi huru
Kitenzi hakibadiliki umbo kamwe. Pale Kifaransa kinaponyambua manger kwa viishio vingi, Kikrioli cha Haiti kina umbo moja tu, manje, na huweka viashiria mbele yake:
- Mwen manje — “nilikula / nimekula” (kitenzi cha kitendo kisicho na kiashiria husomeka kama kilichokamilika)
- Mwen te manje — “nilikuwa nimekula” (te, njeo ya awali)
- M ap manje — “ninakula” au “nitakula” (ap, endelevu na wakati ujao)
- M pral manje — “ninakaribia kula / nitakula sasa hivi” (pral, ufupisho unaoishia na al “kwenda”, ambao kwa kawaida hufuatiliwa hadi Kifaransa pour aller)
- M t ap manje — “nilikuwa nikila” (te + ap)
Viashiria hivi vinatoka katika maneno ya Kifaransa (te kutoka été, ap kutoka après kama katika Kifaransa cha kieneo être après faire “kuwa katikati ya kufanya jambo”, na kiashiria cha wakati ujao va / a kutoka va “huenda” (wengine hukitoa a kutoka avoir à)) lakini mfumo vinaouunda, wa viambishi huru katika mpangilio maalum, hauna mlinganisho katika Kifaransa. Pamoja na kivumishi hakuhitajiki kitenzi “kuwa”: Li malad “yeye ni mgonjwa”, Li te malad “yeye alikuwa mgonjwa”. Kiwakilishi li hutumika kwa “yeye” (mwanamume), “yeye” (mwanamke) na “hicho”. Kibainishi bainifu hufuata nomino: kay la “nyumba ile”, chen an “mbwa yule” (kibainishi huchukua umbo la king'ong'o baada ya sauti ya king'ong'o), na kay yo “nyumba zile”, ambapo yo pia ni neno la “wao”. Mmiliki naye hufuata: kay mwen “nyumba yangu”.
Sarufi ilitoka wapi
Wanaisimu hawakubaliani kuhusu hili. Claire Lefebvre, katika Creole Genesis and the Acquisition of Grammar (1998), alidai kwamba watumwa waliozungumza Kifon na lugha nyingine za jamii ya Gbe za Benin ya leo walibadilisha msamiati wa sarufi yao wenyewe kwa maneno ya Kifaransa (relexification), na alilinganisha miundo ya Kihaiti na ya Kifon, ikiwemo kibainishi kinachokuja baada ya nomino. Michel DeGraff anapinga dhana hiyo ya relexification na, katika makala ya mwaka 2005 katika Language in Society, alipinga mtazamo wowote unaozichukulia krioli kama kundi la pekee la lugha, kama pendekezo la John McWhorter la mwaka 2001 kwamba sarufi za krioli ndizo sahili zaidi duniani. Maelezo ya kawaida ya Kihaiti kama “Kifaransa kilichovunjika” hayalingani na upande wowote: mfumo wa viambishi ulioelezwa hapo juu ni thabiti na unafuata kanuni, na wazungumzaji wa Kifaransa ambao hawajaujifunza hawaelewi mazungumzo ya kawaida ya Kihaiti.
Tahajia na hadhi
Kabla ya mfumo wa sasa, mifumo mingine miwili ilijaribiwa: tahajia ya McConnell–Laubach ya miaka ya 1940 na tahajia ya Faublas–Pressoir, iliyotokana na pendekezo la Charles-Fernand Pressoir la mwaka 1947. Tahajia inayotumika sasa iliandaliwa kwa ajili ya Institut Pédagogique National (IPN) na ikafanywa rasmi mwaka 1979, wakati wa mageuzi ya elimu yaliyoongozwa na waziri Joseph C. Bernard; sheria ya tarehe 18 Septemba 1979 iliruhusu Kikrioli kutumika kama lugha ya kufundishia shuleni. Tahajia ya IPN ina herufi moja au digrafu moja kwa kila sauti na haina herufi bubu: ch ni /ʃ/, alama ya grave huonyesha è na ò wazi, na neno la Kifaransa oiseau huandikwa zwazo. Ibara ya 5 ya Katiba ya 1987 inasema: “Wahaiti wote wameunganishwa na lugha moja ya pamoja: Kikrioli. Kikrioli na Kifaransa ni lugha rasmi za Jamhuri.” Ibara ya 213 ya katiba hiyo hiyo iliweka msingi wa akademia ya Haiti ya kusanifisha lugha, na Akademi Kreyòl Ayisyen ilianzishwa mwaka 2014.