Kiyidi (ייִדיש, yidish, maana yake halisi "cha Kiyahudi") ni lugha ya Wayahudi wa Ashkenazi. Sarufi yake na sehemu kubwa ya msamiati wake wa msingi ni ya Kijerumani: vaser "maji", hunt "mbwa" na esn "kula" zinalingana na maneno ya Kijerumani Wasser, Hund na essen. Huandikwa kutoka kulia kwenda kushoto kwa alfabeti ya Kiebrania, na sentensi ya zamani zaidi ya Kiyidi yenye tarehe ni baraka yenye vina katika Mahzor ya Worms ya mwaka 1272. Katika kitabu Yiddish: A Linguistic Introduction (Cambridge, 2005), Neil G. Jacobs anakadiria idadi ya wazungumzaji kabla tu ya Vita vya Pili vya Dunia kuwa milioni 11 hadi 13.
Vipengele vinne
Kitabu cha Max Weinreich History of the Yiddish Language (asili yake ya Kiyidi ni ya 1973) kinakieleza Kiyidi kuwa muungano wa vipengele vinne. Kipengele cha Kijerumani kinatoa sehemu kubwa ya sarufi. Kipengele cha Kiebrania-Kiaramu, loshn-koydesh ("lugha takatifu"), kinatoa shabes "Sabato", emes "ukweli" na khokhme "hekima". Tabaka dogo la Kiromansi, ambalo Weinreich alilihusisha na Wayahudi waliowahi kuzungumza aina za Kifaransa na Kiitaliano, limebaki katika bentshn "kubariki" (Kilatini benedicere) na leyenen "kusoma" (Kilatini legere). Kipengele cha Kislavoni kiliingia wazungumzaji walipohamia mashariki, Polandi na Lithuania: khreyn "figili-kali" (Kipolandi chrzan), nudnik "mtu mchoshi", bobe "bibi" (Kislavoni baba).
Chanzo cha kipengele cha Kijerumani bado kinabishaniwa. Weinreich aliweka mwanzo wake katika eneo la Rhineland. Wataalamu wengine wanadai msingi wake ni wa Bavaria na bonde la Danube. Dovid Katz anapendekeza mawasiliano kati ya wazungumzaji wa Kijerumani na Wayahudi wa Mashariki ya Kati waliozungumza Kiaramu. Pendekezo la Paul Wexler la mwaka 1991, kwamba Kiyidi cha Mashariki ni lugha ya Kislavoni ambayo msamiati wake ulibadilishwa kwa maneno ya Kijerumani, limepata uungwaji mkono mdogo.
Vipengele hivi pia huchanganyika ndani ya neno moja. Kiambishi cha wingi cha Kiebrania -im huongezwa kwenye mashina ya Kijerumani: poyer "mkulima" (Kijerumani Bauer) huwa poyerim, na doktor huwa doktoyrim. Maneno ya Kiebrania hupata mkazo wa Kiashkenazi kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo maneno ya kugonganisha glasi "kwa uhai" ni lekhayim [ləˈχaɪ̯əm] kwa Kiyidi na [leχaˈjim] kwa Kiebrania cha Israeli.
Njia mbili za kuandika
Maneno yenye asili ya Kijerumani na Kislavoni huandikwa kwa kufuata sauti, na herufi ambazo katika Kiebrania ni konsonanti hutumika kama irabu: ע (ayin) ni e, kwa hiyo עסן ni esn; אָ ni o; יי ni ey. Maneno yanayotoka Kiebrania na Kiaramu hubaki na tahajia yake ya Kiebrania, kwa konsonanti tu: שבת shabes, אמת emes. Mamlaka za Kisovieti zilifuta tahajia hii ya kietimolojia mwaka 1920 na kuandika hata maneno ya Kiebrania kwa kufuata sauti. Katika machapisho ya Kisovieti, jina la kalamu שלום־עליכם, Sholem Aleichem, likawa שאָלעמ־אלײכעמ. Kanuni za tahajia za YIVO, zilizochapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1935 na sasa zikiwa katika toleo la sita la mwaka 1999, zilidumisha tahajia za Kiebrania. Salamu ya Kiyidi kwenye ramani ni msemo uleule wa jina hilo la kalamu: sholem-aleykhem, "amani iwe juu yenu".
YIVO na msemo wa jeshi na jeshi la majini
YIVO, Taasisi ya Kisayansi ya Kiyidi, ilianzishwa mwaka 1925 kwa pendekezo la Nokhem Shtif. Mkutano mjini Vilna (wakati huo Wilno, Polandi) uliidhinisha mwezi Machi, na kongamano mjini Berlin liliianzisha rasmi mwezi Agosti. Max Weinreich aliongoza idara yake ya filolojia, na ofisi yake ya kwanza ilikuwa chumba kimoja katika nyumba yake mjini Vilna. Vita vilipozuka mwaka 1939, Weinreich alikuwa Denmark. Alifika New York mwezi Machi 1940 na kuianzisha upya YIVO huko.
Katika hotuba ya tarehe 5 Januari 1945, iliyochapishwa katika YIVO Bleter, Weinreich alikumbuka kwamba mwalimu wa sekondari kutoka Bronx aliyehudhuria mihadhara yake alimpa fasili moja: a shprakh iz a dyalekt mit an armey un flot, "lugha ni lahaja yenye jeshi na jeshi la majini". Kwa kawaida msemo huu unahusishwa na Weinreich mwenyewe. Kwa maelezo yake mwenyewe, yeye alikuwa akisimulia tu maneno ya mtu mwingine.
Wazungumzaji leo
Idara ya Mafunzo ya Kiyahudi ya Chuo Kikuu cha Rutgers inakadiria kwamba kuna wazungumzaji wa Kiyidi wapatao 250,000 nchini Marekani, karibu idadi hiyohiyo nchini Israeli, na wengine kama 100,000 katika sehemu nyingine za dunia. Mwaka 2014 YIVO ilisema kwamba wengi wa watu wanaozungumza Kiyidi katika maisha ya kila siku ni Wahasidi na Wayahudi wengine wa Haredi. LangMap inaweka alama yake ya Kiyidi katika Jiji la New York, ambako mitaa ya Wahasidi ya Williamsburg na Borough Park huko Brooklyn hutumia lugha hii kila siku.