📚 Sheria ya Grimm: kwa nini pater ya Kilatini ni father ya Kiingereza

Pater, trēs, centum za Kilatini dhidi ya father, three, hundred za Kiingereza: mabadiliko ya konsonanti ya Kigermanik yaliyofafanuliwa na Rask (1818) na Grimm (1822), na kanuni ya mkazo aliyoigundua Karl Verner mwaka 1875 ili kueleza vighairi vyake.

Maneno ya Kilatini pater, trēs na centum yanalingana na maneno ya Kiingereza father, three na hundred konsonanti moja baada ya nyingine: p dhidi ya f, t dhidi ya th, na c (inayotamkwa [k]) dhidi ya h. Kilatini si chanzo cha Kiingereza. Lugha zote mbili zimetokana na Kihindi-Ulaya Asilia, na katika konsonanti hizi Kilatini, Kigiriki na Kisanskriti vilihifadhi vipasuo vilivyorithiwa, ilhali lugha-mama ya lugha za Kigermanik ilivibadilisha. Badiliko hilo linaitwa Sheria ya Grimm, au Mabadiliko ya Kwanza ya Sauti za Kigermanik.

⚖️ Linganisha "baba" katika Kilatini, Kigiriki, Kivedi, Kiingereza cha Kale na Kiingereza
LughaFamiliaWasemajiBabaMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)pater/ˈpater/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
Kigiriki cha kaleKihindi-Ulaya (Kiheleni)Imetowekaπατήρ/patɛ̌ːr/ὕδωρ/hýdɔːr/εἷς/hêːs/
Kisanskriti cha VedaKihindi-Ulaya (Kihindi-Irani, Kihindi-Aria; Kihindi-Aria cha Kale)Imetoweka (liturgical use, no asilia wasemaji)पिता/pitáː/आपः/áːpɐɦ/एकः/éːkɐɦ/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)fæder/ˈfæder/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
KiingerezaKijerumaniki~milioni 380 L1 + ~bilioni 1.5 jumla (yenye L2)father/ˈfɑːðə/water/ˈwɔːtə/one/wʌn/

Rask mwaka 1818, Grimm mwaka 1822

Friedrich von Schlegel alionyesha ulinganifu kati ya p ya Kilatini na f ya Kigermanik mwaka 1806. Mwanaisimu wa Denmark Rasmus Rask alifafanua seti kamili ya ulinganifu huo katika insha aliyoiandika nchini Iceland mwaka 1814 kwa ajili ya tuzo iliyotolewa na Chuo cha Sayansi cha Denmark. Insha hiyo ilishinda na ikachapishwa Copenhagen mwaka 1818 kwa jina Undersøgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse (Uchunguzi wa Asili ya Lugha ya Kinordi cha Kale au Kiaisilandi). Jacob Grimm, ambaye pia alikusanya ngano pamoja na ndugu yake Wilhelm, aliuweka ulinganifu huo kama mfumo katika toleo la pili la mwaka 1822 la juzuu ya kwanza ya kitabu chake Deutsche Grammatik, na akaongeza mabadiliko ya baadaye yanayotofautisha Kijerumani cha Juu na lugha nyingine za Kigermanik. Rask alichapisha kwanza, lakini jina lililodumu ni la Grimm.

Hatua tatu kama mnyororo

Hatua mbili za kwanza haziwezi kuwa zilitokea kwa mpangilio wa kinyume. Kama *d ingegeuka kuwa t kabla *t ya zamani haijasonga hadi þ, sauti hizo mbili zingeungana, na hazikuungana. Ama hatua ya kwanza ilitangulia, ama zote mbili zilisonga pamoja kama mnyororo mmoja. Mabadiliko hayo pia yaliruka kipasuo kilichofuata s moja kwa moja. Neno la Kigothi fisks "samaki" linabaki na k ya kikundi sk, k ileile ya Kilatini piscis, ingawa p ya kwanza ya neno hilo iligeuka kuwa f. Hakuna maandishi ya kale yanayotaja tarehe ya mabadiliko haya. Yanakadiriwa kutokea katika milenia ya kwanza KK, kabla ya kumbukumbu za kwanza kabisa za Kigermanik.

⚖️ Linganisha "tatu" katika Kilatini, Kigiriki, Kigothi, Kiingereza cha Kale na Kiingereza
LughaFamiliaWasemajiTatuMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)trēs/treːs/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
Kigiriki cha kaleKihindi-Ulaya (Kiheleni)Imetowekaτρεῖς/trêːs/ὕδωρ/hýdɔːr/εἷς/hêːs/
KigothiKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Mashariki)Imetoweka𐌸𐍂𐌴𐌹𐍃/θriːs/𐍅𐌰𐍄𐍉/ˈwatoː/𐌰𐌹𐌽𐍃/ɛːns/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)þrī/θriː/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
KiingerezaKijerumaniki~milioni 380 L1 + ~bilioni 1.5 jumla (yenye L2)three/θɹiː/water/ˈwɔːtə/one/wʌn/
⚖️ Linganisha "samaki": p inakuwa f, lakini sk inabaki
LughaFamiliaWasemajiSamakiMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)piscis/ˈpiskis/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
KigothiKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Mashariki)Imetoweka𐍆𐌹𐍃𐌺𐍃/fisks/𐍅𐌰𐍄𐍉/ˈwatoː/𐌰𐌹𐌽𐍃/ɛːns/
Kinordi cha KaleKijerumanikiImetowekafiskr/fiskr/vatn/vɑtn/einn/ɛinː/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)fisċ/fiʃ/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
KiingerezaKijerumaniki~milioni 380 L1 + ~bilioni 1.5 jumla (yenye L2)fish/fɪʃ/water/ˈwɔːtə/one/wʌn/

Verner mwaka 1875: vighairi

Sheria hiyo haikuhusu kila neno. Kama *t ya Kihindi-Ulaya Asilia iligeuka kuwa þ, Kiingereza cha Kale kingepaswa kusema *fæþer, lakini kinasema fæder, wakati brōþor "ndugu wa kiume" ina þ iliyotarajiwa. Mwanaisimu wa Denmark Karl Verner aligundua sababu mwaka 1875. Makala yake "Eine Ausnahme der ersten Lautverschiebung" (Kighairi kimoja cha mabadiliko ya kwanza ya sauti) ilichapishwa katika juzuu ya 23 ya Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, kurasa 97–130, juzuu ambayo marejeo mbalimbali huipa mwaka wowote kati ya 1875 na 1877. Sababu ilikuwa mkazo, ambao Kisanskriti cha Kivedi na Kigiriki vimeuhifadhi. Neno la Kisanskriti pitā́ "baba" lina mkazo kwenye silabi ya pili, na bhrā́tā "ndugu wa kiume" kwenye silabi ya kwanza. Ndani ya neno, vikwamizo f, þ, h na s iliyorithiwa vilipata sauti, isipokuwa pale silabi iliyotangulia moja kwa moja ilipobeba mkazo wa Kihindi-Ulaya Asilia. Hivyo *ph₂tḗr ilizaa *fadēr ya Kigermanik cha Awali, wakati *bʰréh₂tēr ilizaa *brōþēr. Mother ilifuata njia ya father: Kisanskriti mātā́, Kiingereza cha Kale mōdor.

Kanuni hiyohiyo inaeleza d iliyomo katika hundred. Neno la Kihindi-Ulaya Asilia *ḱm̥tóm (Kisanskriti śatám) lina mkazo kwenye silabi yake ya mwisho. t yake iligeuka kuwa þ kwa Sheria ya Grimm na kisha ikapata sauti kwa Sheria ya Verner, na hivyo kuzaa hund ya Kigothi na Kiingereza cha Kale. Baadaye Kigermanik kilihamisha mkazo hadi silabi ya kwanza ya kila neno, hivyo vibadala vyenye sauti na visivyo na sauti vikabaki bega kwa bega ndani ya minyambuliko ya vitenzi. Kiingereza cha Kale kina cēosan "kuchagua" pamoja na kitenzi-sifa cha wakati uliopita coren, na Kiingereza kina was pamoja na were. Katika jozi zote mbili, s yenye sauti iligeuka kuwa r.

⚖️ Linganisha "mia" katika Kilatini, Kivedi, Kigothi, Kiingereza cha Kale na Kiingereza
LughaFamiliaWasemajiMiaMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)centum/ˈkentum/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
Kisanskriti cha VedaKihindi-Ulaya (Kihindi-Irani, Kihindi-Aria; Kihindi-Aria cha Kale)Imetoweka (liturgical use, no asilia wasemaji)शतम्/ɕɐtɐ́m/आपः/áːpɐɦ/एकः/éːkɐɦ/
KigothiKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Mashariki)Imetoweka𐌷𐌿𐌽𐌳/hund/𐍅𐌰𐍄𐍉/ˈwatoː/𐌰𐌹𐌽𐍃/ɛːns/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)hund/hund/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
KiingerezaKijerumaniki~milioni 380 L1 + ~bilioni 1.5 jumla (yenye L2)hundred/ˈhʌndɹəd/water/ˈwɔːtə/one/wʌn/
⚖️ Linganisha "mama" kutoka Kivedi hadi Kiingereza
LughaFamiliaWasemajiMamaMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)māter/ˈmaːter/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
Kisanskriti cha VedaKihindi-Ulaya (Kihindi-Irani, Kihindi-Aria; Kihindi-Aria cha Kale)Imetoweka (liturgical use, no asilia wasemaji)माता/maːtáː/आपः/áːpɐɦ/एकः/éːkɐɦ/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)mōdor/ˈmoːdor/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
Kiingereza cha KatiKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Magharibi)Imetowekamoder/ˈmoːdər/water/ˈwatər/oon/oːn/
KiingerezaKijerumaniki~milioni 380 L1 + ~bilioni 1.5 jumla (yenye L2)mother/ˈmʌðə/water/ˈwɔːtə/one/wʌn/

Kilichofuata baadaye

Sauti th iliyomo katika father na mother za leo si ile þ ya zamani. Kiingereza cha Kale na Kiingereza cha Kati viliandika fæder, fader, mōdor na moder, na d iliyo kabla ya -er iligeuka kuwa [ð] tu katika karne ya 15 na 16. Kigothi nacho hakisaidii kwa "baba". Neno lake la kila siku ni atta, na hilo ndilo umbo linaloonyeshwa kwenye ramani. Fadar linatokea mara moja tu katika maandishi yaliyosalia, katika Wagalatia 4:6, ambapo linatafsiri neno la Kiaramu abba. Upande wa kusini, Kijerumani cha Juu cha Kale kilibadilisha baadhi ya konsonanti kwa mara ya pili: zwei, zand na herza zinasimama mahali ambapo Kiingereza kina two, tooth na heart. Haya ndiyo mabadiliko ya pili aliyoyaeleza Grimm mwaka 1822.

⚖️ Linganisha "jino": mabadiliko ya kwanza na ya pili
LughaFamiliaWasemajiJinoMajiMoja
KilatiniKihindi-Ulaya (Kiitaliki)Imetoweka (ya ibada)dēns/deːns/aqua/ˈakʷa/ūnus/ˈuːnus/
KigothiKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Mashariki)Imetoweka𐍄𐌿𐌽𐌸𐌿𐍃/ˈtunθus/𐍅𐌰𐍄𐍉/ˈwatoː/𐌰𐌹𐌽𐍃/ɛːns/
Kiingereza cha KaleKihindi-UlayaYa kihistoria (ilitoweka kama lugha ya kwanza takriban mwaka 1100; hujifunzwa kwa madhumuni ya kiliturujia / kitaaluma)tōþ/toːθ/wæter/ˈwæter/ān/ɑːn/
Kijerumani cha juu cha kaleKihindi-Ulaya (Kijerumaniki, Magharibi)Imetoweka (~750-1050 BK)zand/tsand/wazzar/ˈwassar/ein/ein/
KijerumaniKijerumaniki~milioni 130Zahn/tsaːn/Wasser/ˈvasɐ/eins/aɪ̯ns/

Vyanzo

Soma zaidi

Tazama pia: Makala · Word Map — Maneno 168 ya msingi · Han Map — Usomaji wa herufi za Han

Fungua ramani shirikishi: Word Map · Han Map · Name Map · Time Map · Word Order · Tree

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.

Imetengenezwa na Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Mwanzo wa LangMap