原始モンゴル語
Tiền Mông Cổ ngữ
Mông Cổ (proto)
Proto-Mongolic là ngôn ngữ tổ chung tái dựng của toàn bộ ngữ hệ Mông Cổ, gồm Khalkha, Buryat, Kalmyk-Oirat, các phương ngữ Nội Mông, Dagur, và nhóm Thanh Hải-Cam Túc (Monguor, Bonan, Dongxiang...). Niên đại khoảng thế kỷ 5–10 trên cao nguyên Mông Cổ, ngay trước khi Đế quốc Mông Cổ nổi lên và trước tiếng Mông Cổ trung đại. Tái dựng dựa trên Bí sử Mông Cổ, tư liệu chữ ʼPhags-pa, từ điển Hán-Mông và so sánh các ngôn ngữ Mông Cổ hiện đại, theo Janhunen (2003) và Nugteren (2011): *nike(n) 'một', *naran 'mặt trời', *mori(n) 'ngựa', *kümün 'người'; -n cuối được đặt trong ngoặc vì chỉ xuất hiện trong các bối cảnh hình thái nhất định.
Nơi được sử dụng
Cách đọc chữ Hán trong Tiền Mông Cổ ngữ
| Chữ Hán | Nghĩa | Âm đọc | Dạng viết | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*ɡurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 石 | stone | *cilaxun | /*tʃilaxun/ | |
| 鐵 | iron | *temür | /*temyr/ | |
| 雪 | snow | *casun | /*tʃasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 蛇 | snake | *mogai | /*moɣaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 雞 | chicken | *takixa | /*takixa/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 豬 | pig | *gakai | /*ɡakaj/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 鼻 | nose | *kamar | /*kamar/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 牙 | tooth | *sidün | /*sidyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 女 | woman | *eme | /*eme/ | |
| 門 | door, gate | *exüden | /*exyden/ | |
| 年 | year | *hon | /*hon/ | |
| 生 | live, be born | *töre- | /*tœre-/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 飛 | fly | *nis- | /*nis-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 知 | know | *mede- | /*mede-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 白 | white | *cagaxan | /*tʃaɣaxan/ | |
| 黑 | black | *kara | /*kara/ | |
| 紅 | red | *hulaxan | /*hulaxan/ | |
| 黃 | yellow | *sira | /*sira/ | |
| 青 | blue-green | *köke | /*kœke/ | |
| 綠 | green | *noguxan | /*noɣuxan/ | |
| 灰 | grey; ash | *hünesün | /*hynesyn/ | |
| 大 | big | *yeke | /*jeke/ | |
| 多 | many, much | *olan | /*olan/ | |
| 長 | long | *urtu | /*urtu/ | |
| 遠 | far | *kola | /*kola/ | |
| 熱 | hot | *kalaun | /*kalaun/ | |
| 冷 | cold | *küyitün | /*kyjityn/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 我 | I, me | *bi | /*bi/ | |
| 你 | you | *ci | /*tʃi/ | |
| 無 | not have, without | *ügei | /*yɣej/ | |
| 不 | not | *ese | /*ese/ |
Nguồn
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
So sánh âm Hán tự
So sánh trong cùng họ: Mông Cổ (proto)
| Chữ Hán | Tiền Mông Cổ ngữ | Tiền Tungus ngữ | Tiếng Khiết Đan | Tiền Nhật Bản ngữ | Tiền Triều Tiên ngữ | Tiền Hmong-Miền ngữ | Tiếng Nữ Chân |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | *əmun /*əmun/ | am /am/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | *ʔɨ /*ʔɨ/ | emu /emu/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | *dʒuər /*dʒuər/ | jur /dʒur/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ | juwe /dʑuwe/ |
| 三 | *gurba(n) /*ɡurban/ | *ilan /*ilan/ | hur /hur/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *pjɔu /*pjɔu/ | ilan /ilan/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | *dügin /*dyɡin/ | dur /dur/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *plei /*plei/ | duin /duin/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | tau /tʰau/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | *prja /*prja/ | sunja /sundʑa/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | nil /nil/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *kruk /*kruk/ | ninggun /niŋɡun/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | *nadan /*nadan/ | dolo /dolo/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | *djuŋH /*djuŋH/ | nadan /nadan/ |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | — | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *jat /*jat/ | jakūn /dʑakɯn/ |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | *xəgün /*xəɡyn/ | is /is/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ | uyun /ujun/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | par /par/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ | juwan /dʑuwan/ |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | *abka /*abka/ | teŋri /tʰeŋri/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | abka /abka/ |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | *na /*na/ | — | — | *tʌh /*tʌh/ | — | na /na/ |
| 日 | *naran /*naran/ | *siun /*siun/ | nair /nair/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ | šun /ʃun/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | *bēga /*beːɡa/ | sair /sair/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | *hlaH /*hlaH/ | biya /bija/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | *xada /*xada/ | ula /ʊla/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | — | alin /alin/ |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | *lāmu /*laːmu/ | — | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | mederi /mederi/ |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | *mū /*muː/ | us /ʊs/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ | muke /muke/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | gal /ɡal/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *douX /*douX/ | tuwa /tuwa/ |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | *mō /*moː/ | — | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ | moo /moː/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | *na /*na/ | — | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | *N-təu /*N-təu/ | boihon /boixon/ |
| 石 | *cilaxun /*tʃilaxun/ | *dʒola /*dʒola/ | — | *isoi /*isoi/ | — | *-ʔrəu /*-ʔrəu/ | — |
| 鐵 | *temür /*temyr/ | *sele /*sele/ | — | — | — | — | sele /sələ/ |
| 雪 | *casun /*tʃasun/ | *ximansa /*ximansa/ | — | *joki /*joki/ | — | — | imanggi /imaŋɡi/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | *xuker /*xuker/ | — | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | ihan /ixan/ |
| 蛇 | *mogai /*moɣaj/ | *müikī /*myikiː/ | — | — | — | *ʔnaŋ /*ʔnaŋ/ | meihe /meixe/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | *murin /*murin/ | mori /mori/ | *uma /*uma/ | — | *mjænB /*mjænB/ | morin /morin/ |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | *pitunsi /*pitunsi/ | — | *juŋ /*juŋ/ | honin /xonin/ |
| 雞 | *takixa /*takixa/ | *tiaku /*tiaku/ | — | — | — | *Kəi /*Kəi/ | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | *ŋinda /*ŋinda/ | — | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *qluwX /*qluwX/ | indahūn /indaxɯn/ |
| 豬 | *gakai /*ɡakaj/ | *ulgian /*ulɡian/ | — | — | — | — | ulgiyan /ulɡijan/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | *gasa /*ɡasa/ | — | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | *m-nɔk /*m-nɔk/ | gasha /ɡaʃa/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | *nimaka /*nimaka/ | — | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ | nimaha /nimaxa/ |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | *dil /*dil/ | — | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | *S-phreiX /*S-phreiX/ | uju /udʑu/ |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | *jāsa /*jaːsa/ | — | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *mu̯ɛjH /*mu̯ɛjH/ | yasa /jasa/ |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | *sēn /*seːn/ | — | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *mbræu /*mbræu/ | šan /ʃan/ |
| 鼻 | *kamar /*kamar/ | — | — | *pana /*pana/ | — | *mbru̯iH /*mbru̯iH/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | *amŋa /*amŋa/ | — | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | *ɲɟuj /*ɲɟuj/ | angga /aŋɡa/ |
| 牙 | *sidün /*sidyn/ | *xǖkte /*xyːkte/ | — | *pa /*pa/ | — | *hmjinX /*hmjinX/ | weihe /weixe/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | *mēwan /*meːwan/ | — | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | niyaman /niaman/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | *ŋāla /*ŋaːla/ | — | *ta /*ta/ | *son /*son/ | *-bɔuX /*-bɔuX/ | gala /ɡala/ |
| 足 | *köl /*kœl/ | *bəgdi /*bəɡdi/ | — | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | bethe /betxe/ |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | *sēksə /*seːksə/ | — | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ | senggi /səŋɡi/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | *uldʒə /*uldʒə/ | — | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *NGej /*NGej/ | yali /jali/ |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | *niama /*niama/ | ku /kʰu/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *lan /*ʔja/ | niyalma /njalma/ |
| 女 | *eme /*eme/ | — | — | — | — | — | — |
| 門 | *exüden /*exyden/ | *örke /*œrke/ | — | *to /*to/ | — | *gru̯eŋ /*gru̯eŋ/ | uce /utɕe/ |
| 年 | *hon /*hon/ | *aniganī /*aniɡaniː/ | — | *təsi /*təsi/ | — | *hɲu̯əŋH /*hɲu̯əŋH/ | aniya /anja/ |
| 生 | *töre- /*tœre-/ | *baldi- /*baldi-/ | — | *nar- /*nar-/ | — | — | banji- /bandʑi-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *jabu- /*jabu-/ | — | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | *n-mʉŋ(X) /*n-mʉŋ(X)/ | yabu- /jabu-/ |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | *əmə- /*əmə-/ | — | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | *daj /*daj/ | ji- /dʑi-/ |
| 去 | *od- /*od-/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | — | *ka- /*ka-/ | — | gene- /ɡənə-/ |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | *tuksa- /*tuksa-/ | — | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | suju- /sudʑu-/ |
| 飛 | *nis- /*nis-/ | — | — | *tənp- /*tənp-/ | — | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | *təgə- /*təɡə-/ | — | *wo- /*wo-/ | *anc- /*ants-/ | — | te- /te-/ |
| 立 | *bos- /*bos-/ | *ili- /*ili-/ | — | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | ili- /ili-/ |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | *ičə- /*itʃə-/ | — | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | *bu̯ət /*bu̯ət/ | sabu- /sabu-/ |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | *dōldi- /*doːldi-/ | — | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | *hnəumX /*hnəumX/ | donji- /dondʑi-/ |
| 知 | *mede- /*mede-/ | — | — | *sir- /*sir-/ | — | *pei /*pei/ | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | *dʒəp- /*dʒəp-/ | — | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | — | je- /dʑe-/ |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | *umī- /*umiː-/ | — | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | omi- /omi-/ |
| 白 | *cagaxan /*tʃaɣaxan/ | — | — | *siro- /*siro-/ | — | — | — |
| 黑 | *kara /*kara/ | *sakalīn /*sakaliːn/ | — | *kuro /*kuro/ | — | — | sahaliyan /saxalijan/ |
| 紅 | *hulaxan /*hulaxan/ | *pula /*pula/ | — | — | — | — | fulgiyan /fulɡijan/ |
| 黃 | *sira /*sira/ | — | — | *koi /*koi/ | — | — | — |
| 青 | *köke /*kœke/ | — | — | — | — | — | — |
| 綠 | *noguxan /*noɣuxan/ | *ɲoŋa /*ɲoŋa/ | — | — | — | — | — |
| 灰 | *hünesün /*hynesyn/ | — | — | — | — | *tshju̯əiX /*tshju̯əiX/ | — |
| 大 | *yeke /*jeke/ | *amban /*amban/ | — | — | — | *hljo /*hljo/ | amba /amba/ |
| 多 | *olan /*olan/ | *geren /*ɡeren/ | — | *əpə /*əpə/ | — | — | — |
| 長 | *urtu /*urtu/ | *ŋōlimi /*ŋoːlimi/ | — | *nanka /*nanka/ | — | *ntauX /*ntauX/ | golmin /ɡolmin/ |
| 遠 | *kola /*kola/ | *gora /*ɡora/ | — | *təpə /*təpə/ | — | *qʷuw /*qʷuw/ | — |
| 熱 | *kalaun /*kalaun/ | — | — | — | — | — | — |
| 冷 | *küyitün /*kyjityn/ | — | — | *su⁽ⁿ⁾susi /*su⁽ⁿ⁾susi/ | — | *ʔnu̯ɔmH /*ʔnu̯ɔmH/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | *ugi /*uɡi/ | — | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | dele /dələ/ |
| 下 | *doxora /*doxora/ | *xərgi /*xərɡi/ | — | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | fejile /fəjilə/ |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | — | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | hashū /haʃɯ/ |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | *aŋān /*aŋaːn/ | — | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | ici /itɕi/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | *ntroŋ /*ntroŋ/ | dulin /dulin/ |
| 中 | *dumda /*dumda/ | *dulin /*dulin/ | — | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mats-/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | *dʒügün /*dʒyɡyn/ | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | dergi /dərɡi/ |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | wargi /warɡi/ |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | julergi /dʑulərɡi/ |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | amargi /amarɡi/ |
| 我 | *bi /*bi/ | *bi /*bi/ | — | — | — | — | bi /bi/ |
| 你 | *ci /*tʃi/ | *si /*si/ | — | — | — | *mu̯ei /*mu̯ei/ | ši /ʃi/ |
| 無 | *ügei /*yɣej/ | — | — | — | — | — | — |
| 不 | *ese /*ese/ | *e- /*e-/ | — | *na /*na/ | — | — | — |
Trang 1/9
Mở bản đồ tương tác: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.
Thực hiện bởi Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Trang chủ LangMap