𘬱𘬻𘭟 𘬐𘭦𘬰
Tiếng Khiết Đan
Cận Mông Cổ (Mongolic-Khitan branch, debated)
Tiếng Khiết Đan là ngôn ngữ của triều đại Liêu (907–1125 CN), được nói bởi người Khiết Đan — những người cai trị một đế chế rộng lớn trải dài từ Mãn Châu đến Trung Á. Người Khiết Đan đã phát triển hai hệ thống chữ viết — Chữ Lớn và Chữ Nhỏ — nhưng cả hai đều chỉ được giải mã một phần, với khoảng 20% ký tự Chữ Nhỏ được đọc một cách tự tin. Mục từ này chỉ bảo tồn những cách đọc được xác nhận trong các văn bia song ngữ, phiên âm Hán ngữ của tên Khiết Đan, hoặc tái cấu trúc học thuật của Kane (2009) và Aisin Gioro Ulhicun; tất cả các mục khác được đánh dấu bằng gạch ngang. Số đếm là vốn từ vựng được chứng thực tốt nhất, thể hiện sự đồng nguồn rõ ràng với tiếng Mông Cổ và tiếng Mãn.
Nơi được sử dụng
Cách đọc chữ Hán trong tiếng Khiết Đan
| Chữ Hán | Nghĩa | Âm đọc | Dạng viết | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | 𘬣am | /am/ | |
| 二 | two | jur | /dʒur/ | |
| 三 | three | hur | /hur/ | |
| 四 | four | dur | /dur/ | |
| 五 | five | tau | /tʰau/ | |
| 六 | six | nil | /nil/ | |
| 七 | seven | dolo | /dolo/ | |
| 九 | nine | is | /is/ | |
| 十 | ten | par | /par/ | |
| 天 | sky | teŋri | /tʰeŋri/ | |
| 日 | sun | nair | /nair/ | |
| 月 | moon | 𘭧sair | /sair/ | |
| 山 | mountain | ula | /ʊla/ | |
| 水 | water | us | /ʊs/ | |
| 火 | fire | gal | /ɡal/ | |
| 馬 | horse | 𘲜𘰣mori | /mori/ | |
| 人 | person | 𘯥ku | /kʰu/ |
Nguồn
- Kane, Daniel. The Kitan Language and Script. Brill, 2009.
- Aisin Gioro Ulhicun (愛新覺羅·烏拉熙春). Kitan Studies. Kyoto University, 2004–2012.
- Liu Fengzhu (劉鳳翥). Qidan Wenzi Yanjiu (契丹文字研究). Zhonghua Shuju, 2014.
- Andrew West. BabelStone Khitan Script Resources. babelstone.co.uk/Khitan.
- Wu Yingzhe & Janhunen, Juha. New Materials on the Khitan Small Script. SOAS, 2010.
So sánh từ vựng
So sánh trong cùng họ: Mông Cổ (Cận Mông Cổ)
| Nghĩa | Tiếng Khiết Đan | Ngôn ngữ Nhật-Hàn nguyên thủy | Tiếng Iberia | Ngôn ngữ Ký hiệu Nicaragua | Tiếng Tartessos | Tiếng Liburnia | Tiếng Messap |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nước | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Lửa | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mặt trời | 𘲺 /nair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mặt trăng | 𘭧 /sair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Sao | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Đêm | 𘰷𘭌 /suni/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Đất | 𘱗𘱮 /neue/ | — | — | — | — | — | — |
| Mẹ | 𘬝 /mo/ | *əma /əma/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cha | 𘲐 /ai/ | *əpa /əpa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ana /ˈana/ |
| Con gái | — /—/ | — | — | — | — | — | bilia /ˈbilia/ |
| Tôi | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Bạn | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Chúng ta | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tên | 𘱤𘰣 /iri/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Người | 𘯥 /ku/ | — | — | — | — | — | — |
| Đầu | — /—/ | — | — | — | — | — | — |
| Mắt | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Răng | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Lưỡi | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tay | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tim | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Xương | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Máu | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Yêu | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cây | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Chó | 𘰕𘯛 /ɲiqo/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mèo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cá | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Ngựa | 𘲜𘰣 /mori/ | — | — | — | — | — | — |
| Nhà | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Sắt | 𘮾𘮒 /tumur/ | — | — | — | — | — | — |
| Ăn | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Uống | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Một | 𘬣 /am/ | — /—/ | ban /ban/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Hai | 𘲝 /dʒur/ | — /—/ | bi /bi/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Ba | 𘯙 /hur/ | — /—/ | irur /irur/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Bốn | 𘲂 /dur/ | — | laur /laur/ | — | — | — | — |
| Năm | 𘬦 /tau/ | — | borste /borste/ | — | — | — | — |
| Trăm | 𘬕 /dʒau/ | — | — | — | — | — | — |
| Xin chào | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cảm ơn | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tốt | 𘬥𘱛 /ʃia/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mới | 𘬥𘭛 /ʃɛn/ | — | — | — | — | — | — |
| Đỏ | 𘱄𘱹𘰹 /ljauqu/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Đen | 𘯍𘲚 /jou/ | — | — | — | — | — | — |
So sánh âm Hán tự
So sánh trong cùng họ: Cận Mông Cổ (Mongolic-Khitan branch, debated)
| Chữ Hán | Tiếng Khiết Đan | Tiền Mông Cổ ngữ | Tiếng Mãn | Tiếng Nữ Chân | Tiền Tungus ngữ | Tiếng Tích Bá | Huấn Hán Triều |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | am /am/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /emu/ | *əmun /*əmun/ | emu /əmu/ | han /han/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwe/ | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwə/ | du /tu/ |
| 三 | hur /hur/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | se /se/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | ne /nɛ/ |
| 五 | tau /tʰau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | daseot /tasʌt̚/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɢun/ | yeoseot /jʌsʌt̚/ |
| 七 | dolo /dolo/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | ilgop /ilɡop̚/ |
| 九 | is /is/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | ahop /ahop̚/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | yeol /jʌl/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /abka/ | *abka /*abka/ | abka /apka/ | haneul /hanɯl/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | *siun /*siun/ | šun /ɕun/ | nal /nal/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | dal /tal/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | me /me/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /muke/ | *mū /*muː/ | muke /mutɕə/ | mul /mul/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | bul /pul/ |
| 馬 | mori /mori/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | morin /mɔrin/ | mal /mal/ |
| 人 | ku /kʰu/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /ɲalma/ | saram /saɾam/ |
Mở bản đồ tương tác: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.
Thực hiện bởi Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Trang chủ LangMap