Lời đồn bắt đầu từ bốn từ. Trong phần dẫn nhập của Handbook of American Indian Languages (1911), Franz Boas đưa ra một ví dụ tiếng Inuit: aput “tuyết trên mặt đất”, qana “tuyết đang rơi”, piqsirpoq “tuyết bị gió cuốn” và qimuqsuq “đống tuyết”. Ông muốn nói về gốc từ, chứ không phải về tri giác. Tiếng Anh dùng những từ chẳng liên quan gì đến nhau để chỉ các dạng của nước (lake hồ, river sông, brook suối, rain mưa, dew sương, foam bọt), dù lẽ ra có thể phái sinh chúng từ cùng một thân từ, và tiếng Inuit cũng làm đúng như vậy với tuyết. Boas từng trải qua mùa đông 1883–84 cùng người Inuit trên đảo Baffin và biết trực tiếp vốn từ này.
Từ bốn lên một trăm
Tháng 4 năm 1940, Benjamin Lee Whorf công bố bài “Science and Linguistics” trên tạp chí Technology Review của MIT (tập 42, số 6). Ông liệt kê tuyết đang rơi, tuyết trên mặt đất, tuyết nén cứng như băng, tuyết nhão và tuyết bị gió thổi bay là những thứ mà một ngôn ngữ Eskimo gọi bằng tên riêng, và khẳng định tiếng Anh chỉ dùng một từ cho tất cả. Theo cách tính của những nhà phê bình về sau, điều đó đã biến bốn gốc từ của Boas thành ít nhất bảy, đồng thời bỏ qua các từ tiếng Anh slush, sleet và blizzard. Các sách phổ thông về sau cứ tiếp tục đẩy con số lên cao. Ngày 9 tháng 2 năm 1984, một bài xã luận không ký tên trên New York Times đưa con số lên một trăm.
Nhà nhân học Laura Martin đã lần lại lịch sử này trong bài “‘Eskimo Words for Snow’: A Case Study in the Genesis and Decay of an Anthropological Example” (American Anthropologist 88:2, 1986). Bà chỉ ra rằng mỗi lần kể lại đều trích dẫn lần kể trước chứ không trích từ điển. Năm 1989, Geoffrey K. Pullum đưa phát hiện của bà đến với đông đảo độc giả hơn qua bài “The Great Eskimo Vocabulary Hoax” (Natural Language and Linguistic Theory 7:2), về sau trở thành bài tiểu luận mang tên cuốn sách năm 1991 của ông. Pullum lập luận rằng các ngôn ngữ Eskimo và tiếng Anh có số gốc từ chỉ tuyết xấp xỉ nhau.
Từ điển thực sự ghi gì
Một phần sự nhầm lẫn nằm ở chỗ thế nào thì được tính là một từ. Tiếng Inuit và tiếng Yupik là ngôn ngữ hỗn nhập (polysynthetic): các hậu tố chồng lên một gốc từ để tạo thành những từ mà tiếng Anh phải diễn đạt bằng cả một câu. Theo định nghĩa đó, số “từ” chỉ tuyết không có giới hạn trên, và điều này cũng đúng với bất kỳ danh từ nào khác. Đếm theo gốc từ thì con số nhỏ hơn nhiều. Năm 1991, Anthony Woodbury rà soát cuốn từ điển tiếng Yup'ik Trung Alaska năm 1984 của Steven Jacobson và tìm thấy 15 nghĩa liên quan đến tuyết, được biểu đạt bằng khoảng 33 dạng. Trong đó có qanuk “bông tuyết”, qanikcaq “tuyết trên mặt đất”, muruaneq “tuyết mềm và sâu”, nutaryuk “tuyết mới rơi” và qanisqineq “tuyết nổi trên mặt nước”. Danh sách đối chiếu tiếng Anh mà ông lập cho cùng mục đích lên tới 22 từ.
Bản đồ thể hiện ba gốc từ chỉ tuyết mà Comparative Eskimo Dictionary (tái bản lần 2, 2010) phục nguyên cho tiếng Eskimo nguyên thủy: *apun “tuyết trên mặt đất” (tiếng Greenland và tiếng Inuktitut aput, tiếng Iñupiaq apun), *qaniɣ “tuyết đang rơi” (nguồn gốc của tiếng Yup'ik qanikcaq) và *aniɣu “tuyết đã rơi” (tiếng Yupik Trung Siberia анигу). Từ cơ bản chỉ tuyết khác nhau giữa các ngôn ngữ láng giềng là vì mỗi ngôn ngữ đã chọn một gốc khác nhau trong bộ gốc từ chung ấy.
Sự phong phú thật sự nằm ở đâu
Bác bỏ con số về tuyết không có nghĩa là các ngôn ngữ này thiếu từ vựng chuyên biệt. Nhà nhân học Igor Krupnik của Viện Smithsonian đã góp phần dẫn dắt dự án SIKU (Sea Ice Knowledge and Use – Tri thức và cách sử dụng băng biển) trong Năm Địa cực Quốc tế 2007–2008, dự án ghi lại các thuật ngữ về băng và tuyết cùng những người thợ săn ở khoảng mười phương ngữ Inuit và Yupik. Theo bài tường thuật của David Robson trên New Scientist năm 2012, phương ngữ Nunavik của tiếng Inuktitut ở Québec có ít nhất 53 thuật ngữ chỉ tuyết. Trong số đó có matsaaruti, loại tuyết ướt dùng để phủ băng lên càng trượt xe trượt tuyết, và pukak, loại tuyết bột kết tinh trông như muối. Tiếng Yupik Trung Siberia có khoảng 40 thuật ngữ. Tiếng Iñupiaq ở Wales, Alaska có khoảng 70 thuật ngữ chỉ băng, trong đó có utuqaq chỉ băng tồn tại năm này qua năm khác và auniq chỉ băng đầy lỗ thủng.
Trên đảo St. Lawrence, người thợ săn Yupik Conrad Oozeva đã ghi lại gần 100 thuật ngữ về băng biển vào năm 1986 cho các lớp học ngôn ngữ ở trường. Năm 2004, Viện Smithsonian xuất bản chúng thành một cuốn từ điển minh họa trong Watching Ice and Weather Our Way. Trong tập sách SIKU (2010), Krupnik và Ludger Müller-Wille đã quay lại xem nhật ký và ghi chép điền dã của Boas trên đảo Baffin. Họ lập luận rằng cuộc tranh luận về “trò lừa” đã đọc sai Boas: ông dùng bốn thuật ngữ để nêu một luận điểm về ngữ pháp, và chưa bao giờ tuyên bố mình đang liệt kê toàn bộ vốn từ. Những kho từ vựng lớn phần lớn nói về băng, và phân loại băng theo tuổi, độ dày và việc nó có chịu được sức nặng của một người hay một chiếc thuyền hay không.