N'Ko là bảng chữ cái dùng cho các ngôn ngữ Manding ở Tây Phi: tiếng Maninka ở Guinée, tiếng Bambara ở Mali, tiếng Jula ở Bờ Biển Ngà và Burkina Faso, và tiếng Mandinka ở Gambia và Sénégal. Chữ viết từ phải sang trái, các con chữ nối liền thành một nét liền như chữ Ả Rập. Cái tên là một cụm từ có mặt trong tất cả các ngôn ngữ này: n ko, nghĩa là "tôi nói". Theo truyền thống, ngày ra đời của chữ là 14 tháng 4 năm 1949, nay được kỷ niệm là Ngày Bảng chữ cái N'Ko. Tương truyền chữ được sáng tạo tại Bingerville, gần Abidjan, nơi từng là thủ phủ của thuộc địa Bờ Biển Ngà thuộc Pháp cho đến năm 1934.
| N'Ko | Âm | Nghĩa / chữ cái |
|---|---|---|
| ߒߞߏ | n ko | “tôi nói” |
| ߒ | n | n tạo âm tiết |
| ߞ | k | phụ âm ka |
| ߏ | o | nguyên âm o |
Mượn hai thứ chữ, rồi tạo ra chữ mới
Người sáng tạo, Solomana Kanté (còn viết là Souleymane Kanté, 1922–1987), sinh ra ở Soumankoyin, cách Kankan ở vùng Thượng Guinée khoảng 13 km. Cha ông, Amara Kanté, mở một trường dạy kinh Qur'an. Sau khi cha mất năm 1941, Kanté chuyển sang Bờ Biển Ngà, vừa buôn bán vừa tự học. Nhà sử học Dianne White Oyler, người đã phỏng vấn những người dùng N'Ko và nhiều người khác ở Guinée và Bờ Biển Ngà trong các năm 1993–94, thuật lại câu chuyện theo cách phong trào N'Ko kể. Năm 1944, Kanté đọc được lời khẳng định của nhà báo Liban Kamal Marwa (còn viết là Kamel Mrowa) đăng trên ấn phẩm tiếng Ả Rập Nahnu fi Afrikiya ("Chúng tôi ở châu Phi"), rằng các ngôn ngữ châu Phi giống như tiếng chim hót và không thể ghi thành chữ. Kanté coi đó là một lời thách thức. Từ năm 1945 đến 1949, ông thử viết tiếng Maninka trước bằng chữ Ả Rập, rồi bằng chữ Latinh. Cả hai đều không thể hiện được thanh điệu, nên ông thiết kế những con chữ mới. Bài viết năm 2001 của Oyler chỉ nêu năm 1949. Ngày cụ thể, 14 tháng 4, là ngày mà phong trào N'Ko kỷ niệm.
Các con chữ ghi lại điều gì
Đề xuất năm 2004 nhằm đưa N'Ko vào Unicode, do Michael Everson cùng các giáo viên N'Ko Mamady Doumbouya, Baba Mamadi Diané và Karamo Kaba Jammeh soạn, mô tả hệ thống cốt lõi gồm 7 nguyên âm và 19 phụ âm. Bất kỳ nguyên âm nào cũng có thể mang một trong bảy dấu phụ. Cùng với nguyên âm không dấu, chúng thể hiện bốn thanh điệu (cao, thấp, lên, xuống), mỗi thanh có dạng ngắn và dạng dài. Một dấu riêng đặt dưới nguyên âm biểu thị tính mũi hóa, còn n tự thành âm tiết thì không thuộc lớp nào trong hai lớp đó. Đề xuất cũng mô tả một quy ước chính tả nhằm nối liền các phương ngữ. Tiếng Bambara nói tɔgɔ cho "tên", còn tiếng Maninka nói tɔɔ, nhưng cả hai đều viết từ này giống nhau trong N'Ko, và mỗi người đọc phát âm theo phương ngữ của mình.
| N'Ko | Người đọc | Phát âm là |
|---|---|---|
| ߕߐ߮ | tiếng Bambara | tɔgɔ |
| ߕߐ߮ | tiếng Maninka | tɔɔ |
| Chữ cái | Tên Unicode | Âm |
|---|---|---|
| ߊ | A | [a] |
| ߋ | EE | [e] |
| ߌ | I | [i] |
| ߍ | E | [ɛ] |
| ߎ | U | [u] |
| ߏ | OO | [o] |
| ߐ | O | [ɔ] |
Đối chiếu với chữ Vai
Chữ âm tiết Vai của Liberia, được tạo ra vào đầu thập niên 1830 cho một ngôn ngữ Mande khác, đi theo một hướng khác hẳn. Mỗi ký tự của nó biểu thị cả một âm tiết, và nó không ghi thanh điệu, nên người đọc phải tự suy ra thanh điệu từ ngữ cảnh. Kanté đi theo hướng ngược lại: phụ âm và nguyên âm có chữ riêng, và thanh điệu được đánh dấu trên mọi nguyên âm. Hai thứ chữ cũng được mã hóa vào những thời điểm khác nhau. Chữ Vai vào Unicode 5.1 năm 2008. N'Ko được thêm vào sớm hơn hai năm, trong Unicode 5.0 (tháng 7 năm 2006), tại dải U+07C0–U+07FF, và thêm ba ký tự nữa trong Unicode 11.0 năm 2018.
Lan rộng không cần nhà nước
N'Ko lan rộng qua chợ búa, khu nhà của các đại gia đình và nhà riêng. Theo ghi chép của Oyler, Kanté yêu cầu mỗi người học phải dạy lại cho ít nhất bảy người khác. Một khóa học kéo dài khoảng bốn tháng, giáo viên phần lớn không nhận thù lao, và học viên chép tay các văn bản. Bản thân Kanté đã viết sách giáo khoa, một cuốn từ điển, và dịch các văn bản tôn giáo lẫn thế tục. Sau khi giành độc lập năm 1958, Guinée dưới thời Sékou Touré đã thúc đẩy các ngôn ngữ dân tộc bằng lối chính tả dựa trên chữ Latinh. Chương trình này được áp dụng trong trường học từ năm 1968 cho đến năm 1984, khi chính phủ của Lansana Conté bãi bỏ nó và quay lại dùng tiếng Pháp. N'Ko chưa bao giờ nằm trong chương trình đó.
Một cuộc khảo sát về khả năng đọc viết ở Kankan năm 1994, bao quát hơn 128.000 cư dân từ năm tuổi trở lên, cho thấy kết quả của quá trình này. Khảo sát ghi nhận 8,8 phần trăm biết đọc và viết N'Ko. Chỉ 3,1 phần trăm biết đọc viết ngôn ngữ dân tộc bằng chữ Latinh do nhà nước phổ biến, 8,5 phần trăm đọc được chữ Ả Rập và 14,1 phần trăm đọc được tiếng Pháp. Kanté qua đời tại Conakry ngày 23 tháng 11 năm 1987. Vào giữa thập niên 2000, N'Ko chủ yếu được dùng ở Guinée và Bờ Biển Ngà, với một cộng đồng độc giả năng động trong số những người nói tiếng Bambara ở Mali.