ꕙꔤ
Tiếng Vai
Ngữ hệ Niger-Congo (nhánh Mande, phía Tây, Vai-Kono)
Tiếng Vai (tiếng Vai: ꕙꔤ) là một ngôn ngữ thuộc nhóm Mande Tây (ngữ hệ Niger-Congo), được khoảng 104.000–120.000 người sử dụng tại Liberia và Sierra Leone. Ngôn ngữ này được viết bằng chữ âm tiết Vai, một trong những hệ chữ bản địa Tây Phi ra đời sớm nhất và thành công nhất trong số khoảng hai chục hệ chữ được sáng tạo vào thế kỷ 19 và 20 (bên cạnh các hệ chữ Bamum, Nʼko, Mende Kikakui và Bassa Vah); những hệ chữ châu Phi cổ hơn như Geʽez và Tifinagh xuất hiện trước đó và vẫn còn được dùng đến nay. Hệ chữ âm tiết này được Mɔmɔlu Duwalu Bukɛlɛ cùng các cộng sự tạo ra vào khoảng năm 1832–33 — theo lời kể là sau một giấc mơ — trong bối cảnh giao thương xuyên Đại Tây Dương diễn ra mạnh mẽ nhưng nằm ngoài ách cai trị thực dân châu Âu (Liberia vốn là một khu định cư của những người Mỹ gốc Phi được trả tự do, giành độc lập từ năm 1847). Nhiều học giả cho rằng nó ra đời theo cơ chế lan tỏa kích thích (stimulus diffusion) — ý niệm về chữ viết được khơi gợi qua việc tiếp xúc với chữ Latinh, chữ Ả Rập và có lẽ cả chữ Cherokee — mặc dù bản thân các ký hiệu của nó phần lớn là độc đáo. Người Vai cư trú tại vùng tiếp xúc Mande–Đại Tây Dương (Mande–Atlantic); hệ chữ này đã được mã hóa trong Unicode 5.1 (2008, U+A500–A63F).
Nơi được sử dụng
87 từ cốt lõi trong tiếng Vai
Nguồn
So sánh từ vựng
So sánh trong cùng họ: Ngữ hệ Niger-Congo (nhánh Mande, phía Tây, Vai-Kono)
| Nghĩa | Tiếng Vai | Tiếng Maninkakan Kita | Tiếng Khassonké | Tiếng Maninka Đông | Tiếng Bambara | Tiếng Dyula | Tiếng Susu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nước | ꕀ /dʒi/ | ji /dʒi/ | ji /dʒi/ | ji /dʒi/ | ji /dʒi/ | ji /dʒi/ | yi /ji/ |
| Lửa | ꕚ /ta/ | tasuma /tasuma/ | ta /ta/ | ta /ta/ | tasuma /tasuma/ | tasuma /tasuma/ | te /te/ |
| Mặt trời | ꔎꔒ /tele/ | tle /tle/ | tili /tili/ | tele /tele/ | tile /tile/ | tile /tile/ | soge /soɡe/ |
| Mặt trăng | ꕪꖃ /kalo/ | kalo /kalo/ | kalo /kalo/ | karo /karo/ | kalo /kalo/ | kalo /kalo/ | kike /kike/ |
| Sao | ꗋꗏ /tólò/ | lolo /lolo/ | lolo /lolo/ | lolo /lolo/ | dolo /dòlo/ | lolo /lolo/ | tunbi /tunbi/ |
| Đêm | lifi /lifi/ | su /su/ | su /su/ | su /su/ | su /su/ | su /su/ | kɔɛ /kɔɛ/ |
| Mưa | suna /suna/ | sanji /saɲɟi/ | — | sanji /sandʒi/ | sanji /ˈsandʒi/ | sanji /ˈsandʒi/ | tunɛ /tunɛ/ |
| Gió | ꔱꕩ /fija/ | fɔɲɔ /fɔɲɔ/ | — | fɔɲɔ /fɔɲɔ/ | fiɲɛ /fiɲɛ/ | fɔɲɔ /fɔɲɔ/ | foye /foje/ |
| Đá | ꔖꘋ /sɛŋ/ | — | — | kaba /kaba/ | kaba /kaba/ | kabakuru /kabakuru/ | gɛmɛ /ɡɛmɛ/ |
| Núi | ꗛꖻ /koõ/ | — | — | kɔnkɛ /kɔŋkɛ/ | kulu /kulu/ | kulu /kulu/ | geya /ɡeja/ |
| Biển | ꗛꔤ /koi/ | — | — | kɔɔji /kɔːdʒi/ | kɔgɔji /kɔɡɔdʒi/ | kɔgɔji /kɔɡɔdʒi/ | baa /baː/ |
| Mẹ | ꕒ /ɓa/ | ba /ba/ | ba /ba/ | ba /ba/ | ba /ba/ | ba /ba/ | nga /ŋɡa/ |
| Cha | ꕘ /fa/ | fa /fa/ | fa /fa/ | fa /fa/ | fa /fa/ | fa /fa/ | baba /baba/ |
| Con gái | ꔔꘋ ꖷꖬꕮ /dɛ̃ musuma/ | — | — | denmuso /dɛnmuso/ | denmuso /dɛnmuso/ | denmuso /denmuso/ | di ginɛ /di ɡinɛ/ |
| Tôi | ꘋ /ŋ̀/ | ne /ne/ | ne /ne/ | ne /ne/ | ne /nè/ | n /ŋ́/ | n /n/ |
| Bạn | ꔤ /ì/ | i /i/ | i /i/ | i /i/ | i /í/ | i /í/ | i /i/ |
| Chúng ta | ꖷ /mù/ | an /án/ | an /an/ | an /an/ | an /án/ | an /án/ | won / muxu /wɔn / muxu/ |
| Tên | ꕿꘌ /tɔ́ː/ | tɔɔ /tɔː/ | toxo /toxo/ | tɔɔ /tɔː/ | tɔgɔ /tɔ̀ɡɔ/ | tɔgɔ /tɔ́ɡɔ/ | xili /xili/ |
| Người | ꗞ /mo/ | — | — | mɔɔ /mɔː/ | mɔgɔ /mɔ̀ɡɔ/ | mɔgɔ /mɔ̀ɡɔ/ | mixi /mixi/ |
| Đầu | ꖴꘋ /kuŋ/ | — | — | kun /kũ/ | kun /kun/ | kunkolo /kunkolo/ | xunyi /xuɲi/ |
| Mắt | ꕰ /ɲa/ | ña /ɲa/ | ɲa /ɲa/ | ɲa /ɲa/ | ɲɛ /ɲɛ/ | ɲɛ /ɲɛ/ | ya /ja/ |
| Tai | ꕿꖃ /tɔlɔ/ | tulo /tulo/ | tulu /tulu/ | tolo /tolo/ | tulo /tulo/ | tulo /tulo/ | tuli /tuli/ |
| Miệng | ꕞ /la/ | — | da /da/ | da /da/ | da /da/ | da /da/ | dɛ /dɛ/ |
| Răng | ɲiŋ /ɲiŋ/ | ɲin /ɲĩ/ | ɲin /ɲĩ/ | ɲin /ɲĩ/ | ɲin /ɲĩ/ | ɲin /ɲĩ/ | ɲinyi /ɲiɲi/ |
| Lưỡi | nɛ /nɛ/ | nɛn /nɛn/ | nɛn /nɛn/ | nɛn /nɛn/ | nɛn /nɛn/ | nɛn /nɛn/ | nɛnɛ /nɛnɛ/ |
| Tay | ꗃꗏ /ɓolo/ | bolo /bolo/ | bulu /bulu/ | bolo /bolo/ | bolo /bolo/ | bolo /bolo/ | belexɛ /belexɛ/ |
| Bàn chân | ꔞꘋ /keŋ/ | — | sin /sin/ | sen /sen/ | sen /sèn/ | sen /sen/ | sanyi /saɲi/ |
| Tim | ꔖꕇ /sɛni/ | dusu /dusu/ | dusu /dusu/ | jusu /dʒusu/ | dusu /dusu/ | dusu /dusu/ | bɔɲɛ /bɔɲɛ/ |
| Xương | kuru /kuru/ | kulu /kulu/ | xulu /xulu/ | kolo /kolo/ | kolo /kolo/ | kolo /kolo/ | xɔri /xɔri/ |
| Máu | wuli /wuli/ | joli /dʒoli/ | jelu /dʒelu/ | jeli /dʒeli/ | joli /dʒoli/ | joli /dʒoli/ | wuli /wuli/ |
| Yêu | ꔷꕩ /lija/ | kanu /kanu/ | kanu /kanu/ | kanin /kanĩ/ | kanu /kanu/ | kanu /kanu/ | xanunteya /xanunteja/ |
| Cây | ꗛꘋ /kɔŋ/ | yiri /jiɾi/ | yiri /jiɾi/ | yiri /jiɾi/ | jiri /dʒiri/ | yiri /jiri/ | wuri /wuɾi/ |
| Chó | ꖙꖨ /wulu/ | wulu /wulu/ | wulu /wulu/ | wulu /wulu/ | wulu /wulu/ | wulu /wulu/ | barɛ /baɾɛ/ |
| Mèo | ꖷꖬ /musu/ | ñaakuma /ɲaːkuma/ | jakuma /dʒakuma/ | ɲaari /ɲaːri/ | jakuma /dʒakuma/ | jakuma /dʒakuma/ | nyɛɛsu /ɲɛːsu/ |
| Cá | nyɛ /ɲɛ/ | jɛgɛ /dʒɛɡɛ/ | ɲege /ɲeɡe/ | jɛɛ /dʒɛː/ | jɛgɛ /dʒɛɡɛ/ | jɛgɛ /dʒɛɡɛ/ | yɛxɛ /jɛxɛ/ |
| Chim | ꖏꔕ /kɔndɛ/ | kɔnɔ /kɔnɔ/ | — | kɔnɔ /kɔnɔ/ | kɔnɔ /kɔnɔ/ | kɔnɔ /kɔnɔ/ | xɔni /xɔni/ |
| Trứng | ꔞꔤ /kɛi/ | — | — | kili /kili/ | shɛfan /ʃɛfã/ | sisɛfan /sisɛfã/ | xɛlɛ /xɛlɛ/ |
| Ngựa | ꖇ /sɔ/ | — | — | so /so/ | so /so/ | so /so/ | soo /soː/ |
| Nhà | ꖴꖕ /kuu/ | so /so/ | so /so/ | bon /bon/ | so /so/ | so /so/ | banxi /banxi/ |
| Sữa | ꖬꖬ /susu/ | nɔnɔ /nɔnɔ/ | nɔnɔ /nɔnɔ/ | nɔnɔ /nɔnɔ/ | nɔnɔ /nɔnɔ/ | nɔnɔ /nɔnɔ/ | xiɲɛ /xiɲɛ/ |
| Mật ong | ꖴꖷ /kumu/ | — | — | li /li/ | di /di/ | li /li/ | kumi /kumi/ |
| Muối | ꖏ /kɔ/ | kɔgɔ /kɔɡɔ/ | kɔgɔ /kɔɡɔ/ | kɔɔ /kɔː/ | kɔgɔ /kɔɡɔ/ | kɔgɔ /kɔɡɔ/ | fɔxɛ /fɔxɛ/ |
| Rượu vang | ꔠꔪ ꗬ /ɡɛpi kpɛ/ | ɛrɛsɛnji /ɛrɛsɛndʒi/ | — | — | diwɛn /diwɛn/ | divɛn /divɛ̃/ | wɛni /wɛni/ |
| Sắt | ꖴꖫ /kundu/ | neke /neke/ | nege /neɡe/ | nɛɛ /nɛː/ | nɛgɛ /nɛɡɛ/ | nɛgɛ /nɛɡɛ/ | wure /wuɾe/ |
| Sách | ꕺꖃ /kpɔlɔ/ | — | — | gbafe /ɡbafe/ | gafe /ɡafe/ | gafe /ɡafe/ | buki /buki/ |
| Ăn | ꗏꘋ /lɔŋ/ | don /don/ | domu /domu/ | domun /domũ/ | dun /dũ/ | dun /dun/ | don /don/ |
| Uống | ꕆ /mi/ | min /min/ | min /min/ | min /min/ | min /min/ | min /min/ | min /min/ |
| Ngủ | ꕃ /ki/ | — | — | sunɔɔ /sunɔː/ | sunɔgɔ /sunɔɡɔ/ | sunɔgɔ /sunɔɡɔ/ | xi /xi/ |
| Một | ꗏꗒ /lɔnɗɔ/ | kelen /kelen/ | kilin /kilin/ | kelen /kelen/ | kelen /kelen/ | kelen /kelen/ | keren /keɾen/ |
| Hai | ꗱꘌꕟ /fèːrà/ | fila /fila/ | fula /fula/ | fila /fila/ | fila /fìla/ | fila /fìla/ | firin /firin/ |
| Ba | ꕢꕔ /sakpa/ | saba /saba/ | saba /saba/ | saba /saba/ | saba /saba/ | saba /saba/ | sakhan /saxan/ |
| Bốn | naani /naːni/ | naani /naːni/ | naani /naːni/ | naani /naːni/ | naani /naːni/ | naani /naːni/ | naani /naːni/ |
| Năm | sóólu /soːlu/ | loolu /lóːlu/ | luulu /luːlu/ | loolu /loːlu/ | duuru /duːru/ | duuru /dúːru/ | suuli /suːli/ |
| Trăm | ꖽꗒ /hɔnɗɔ/ | — | keme /keme/ | kɛmɛ /kɛmɛ/ | kɛmɛ /kɛmɛ/ | kɛmɛ /kɛ̀mɛ́/ | kɛmɛ /kɛmɛ/ |
| Xin chào | ꘋꕯ ꖬꕎ ꘃꗡ ꗪ ꔤ ꕮ /ŋna suwa kɛɛ ɓɛ i ma/ | i ni soɣoma /i ni soɣoma/ | i ni sogoma /i ni soɡoma/ | i ni se /i ni se/ | i ni ce /i ni tʃɛ/ | i ni sɔgɔma /i ni sɔɡɔma/ | inu uxara /inu uxaɾa/ |
| Cảm ơn | ꔤ ꕒꔤꕪ /i ɓaika/ | i ni baara /i ni baːɾa/ | i ni baara /i ni baːɾa/ | i ni ce /i ni tʃe/ | i ni ce /i ni tʃɛ/ | i ni ce /i ni tʃe/ | inu wali /inu wali/ |
| Tốt | ꕈ /ɲi/ | ñuman /ɲuman/ | nyi /ɲi/ | ka ɲi /ka ɲi/ | ka ɲi /ka ɲi/ | ɲuman /ɲuman/ | fanyi /faɲi/ |
| Mới | ꕯꕮ /nama/ | — | — | kuda /kuda/ | kura /kura/ | kura /kura/ | nɛɛnɛ /nɛːnɛ/ |
| Đỏ | kpou /kpou/ | bilen /bileɲ/ | wuleŋ /wuleŋ/ | wulen /wulen/ | bilen /bilen/ | bilen /bilen/ | gbeeli /ɡbeːli/ |
| Trắng | ꗬ /kpɛ/ | — | — | gbɛ /ɡbɛ/ | jɛ /dʒɛ/ | gwɛ /ɡwɛ/ | fiixɛ /fiːxɛ/ |
| Đen | ꔱꘋ /fiŋ/ | — | — | fin /fin/ | fin /fin/ | fin /fin/ | fɔɔrɛ /fɔːɾɛ/ |
| Xanh lam | dsiron /dʒiron/ | — | — | — | bulaman /bulaman/ | bulaman /bulaman/ | — |
Mở bản đồ tương tác: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.
Thực hiện bởi Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · Trang chủ LangMap