Một cái tên đặt câu hỏi
Tên Hebrew Mīḵāʼēl là cả một câu trọn vẹn: mī “ai”, kā “như”, ʼēl “Thượng đế”, tức là “Ai giống như Thượng đế?”. Một cái tên xây dựng quanh một từ chỉ thần linh được gọi là tên mang thần danh (theophoric name), và trong 62 cái tên trên bản đồ này có ít nhất chín tên thuộc loại đó. Kinh Thánh Hebrew dùng hai yếu tố như vậy. Một là ʼēl, từ thông thường của các ngôn ngữ Semit để chỉ “thần”. Hai là dạng rút gọn của danh xưng thần thánh YHWH, viết là Yeho- hoặc Yo- ở đầu tên và -yah hoặc -yāhū ở cuối tên.
- -el ở cuối: Michael; Gabriel, Gaḇrīʼēl, được bản đồ giải nghĩa là “Thượng đế là sức mạnh của tôi” (phần đầu xuất phát từ gốc g-b-r “mạnh mẽ”, cũng là nguồn gốc của gever “đàn ông”, nên cũng có thể hiểu là “người của Thượng đế”); Daniel, Dāniyyēl, “Thượng đế là đấng phán xét tôi”.
- El- ở đầu: Elizabeth (Ê-li-sa-bét), Elišévaʿ, “Thượng đế của tôi là lời thề”, tên vợ của Aaron trong sách Xuất Hành 6:23.
- Yah: John (Gio-an), Yōḥānān, “Yahweh nhân từ”; Matthew (Mát-thêu), Mattityāhū, “món quà của Yahweh”.
- Có cả hai: Elijah (Ê-li-a), ʼĒlīyāhū: ʼēlī “Thượng đế của tôi” + yāhū, tức “Thượng đế của tôi là Yahweh”.
Joseph (Giu-se), Yōsēf “Người sẽ thêm vào”, là một trường hợp lưng chừng. Ở dạng hiện có, tên này không chứa yếu tố thần linh nào, nhưng Thánh Vịnh 81:6 (81:5 trong Kinh Thánh tiếng Anh) lại viết là Yehōsēf, có yếu tố đó. Điều này gợi ý rằng tên ngắn là dạng cắt gọn của “nguyện Thượng đế thêm vào”.
| Tên | Tiếng Hebrew | Chuyển tự | Yếu tố thần linh |
|---|---|---|---|
| Michael | מִיכָאֵל | Mīḵāʼēl | אל ʼēl |
| Gabriel | גַּבְרִיאֵל | Gaḇrīʼēl | אל ʼēl |
| Daniel | דָּנִיֵּאל | Dāniyyēl | אל ʼēl |
| Elizabeth | אֱלִישֶׁבַע | Elišévaʿ | אלי ʼēlī |
| John | יוֹחָנָן | Yōḥānān | יו Yō- |
| Matthew | מַתִּתְיָהוּ | Mattityāhū | יהו -yāhū |
| Elijah | אֵלִיָּהוּ | ʼĒlīyāhū | אלי + יהו (chữ yod dùng chung chỉ viết một lần) |
Các ngôn ngữ đã làm gì với Thượng đế
Khi những cái tên này rời khỏi tiếng Do Thái, từ chỉ Thượng đế không còn mang nghĩa gì với người sử dụng chúng nữa. Nó chỉ còn là âm thanh, và mỗi ngôn ngữ lại nắn nó theo cách riêng:
- Michael: tiếng Nga Михаил Mikhail giữ nó dưới dạng -il, tiếng Ba Lan có Michał, tiếng Hungary có Mihály, còn tiếng Romania Mihai đã mất âm l cuối.
- Elizabeth: Isabel của tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã mất phần El- ở đầu (tiếng Occitan thời trung cổ có Elisabel), còn Erzsébet của tiếng Hungary biến nó thành Er-.
- Elijah: ʼēlī trở thành Il-, còn -yāhū co lại hoặc biến mất: tiếng Nga Илья Ilya, tiếng Romania Ilie, tiếng Hungary Illés.
- Matthew: Yahweh đã mất trước khi tên này đến được tiếng Hy Lạp, vì Maththaîos trong tiếng Hy Lạp bắt nguồn từ dạng rút gọn tiếng Aram Mattay. Bản đồ có tiếng Tây Ban Nha Mateo và tiếng Nga Матвей Matvei.
- John: Yō- chỉ còn lại một âm đầu duy nhất trong Jan của tiếng Hà Lan, Ba Lan và Séc, tiếng Nga Иван Ivan và tiếng Ireland Seán.
Món quà của Thượng đế, bằng tiếng Hy Lạp
Theodore là Theódōros trong tiếng Hy Lạp, từ theós “Thượng đế” và dōron “món quà”. Tên này cùng nghĩa với Matthew, còn Dorothea có đúng hai thành phần ấy nhưng theo thứ tự ngược lại. Người Slav khi tiếp nhận tên này không có âm th nên đã thay chữ theta Hy Lạp bằng f, từ đó có tiếng Nga Фёдор Fyodor và tiếng Ukraina Федір Fedir. Bản đồ còn có tiếng Hungary Tivadar, tiếng Romania Tudor và tiếng Amhara ቴዎድሮስ Tewodros, tên của Hoàng đế Tewodros II của Ethiopia (trị vì 1855–1868).
Tôi tớ của Thượng đế, bằng tiếng Ả Rập
ʿAbd Allāh là ʿabd “tôi tớ” + Allāh “Thượng đế”. Ra khỏi tiếng Do Thái thì Michael trở nên khó hiểu, nhưng Abdullah đến nay vẫn tách được thành hai từ mà bất kỳ người nói tiếng Ả Rập nào cũng hiểu. Phần lớn các nhà Ả Rập học cho rằng Allāh bắt nguồn từ al-ilāh “vị thần”, và ilāh có họ hàng với ʼēl của tiếng Do Thái; một số ít thì tìm về tiếng Aram alāhā. Kiểu đặt tên này còn có trước cả Hồi giáo. Tổ tiên của Muhammad là ʿAbd Manāf được đặt theo tên vị thần Manāf, và cha của Muhammad cũng đã mang tên ʿAbd Allāh. Trong Ṣaḥīḥ Muslim (số 2132), Ibn ʿUmar thuật lại rằng Nhà tiên tri gọi ʿAbd Allāh và ʿAbd al-Raḥmān là những cái tên được Thượng đế yêu quý nhất.
Trên bản đồ, ô tiếng Ả Rập viết tên này thành hai từ có dấu nguyên âm, عَبْد اللّٰه, còn ô Ả Rập Xê Út viết liền thành عبدالله. Ở những nơi khác, tên xuất hiện dưới dạng tiếng Ba Tư Abdollah, tiếng Hausa Abdullahi, tiếng Swahili Abdala, tiếng Pháp Abdallah, dạng tiếng Bosnia Abdulah trong ô tiếng Croatia, và tiếng Trung 阿卜杜拉 Ābǔdùlā.
Các tên tiếng Phạn trên bản đồ thì khác. Krishna, Rama, Ganesh và Lakshmi là chính tên của các vị thần được đặt thẳng cho trẻ em, chứ không phải những câu nói về một vị thần.
Các thiên thần vẫn giữ -el
Ở những nơi tên các thiên thần được truyền qua tiếng Ả Rập, ʼēl xưa vẫn còn đó dưới dạng -īl. Bản đồ cho thấy tiếng Ả Rập ميكائيل Mīkāʼīl và جبريل Jibrīl, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Mikail và Cebrail, cùng tiếng Ba Tư میکائیل Mikaʼil và جبرئیل Jabraʼil.