Vào một cửa hàng ở Hy Lạp xin nước, bạn sẽ nói νερό (neró). Nhưng trước năm 1976, một thông báo cấp nước, một bản án hay một cuốn sách giáo khoa sẽ dùng ὕδωρ (hýdōr) — đúng chữ mà Platon từng dùng. Tiếng Hy Lạp hiện đại từng có hai chuẩn viết. Dimotikí (tiếng Dân gian) là thứ tiếng người ta nói hằng ngày. Katharévousa (“thứ tiếng thanh lọc”) là một lối văn bác học, khôi phục các đuôi biến tố cổ, từ vựng cổ cùng toàn bộ hệ thống dấu nhấn và dấu hơi. Cả hai đều được đọc theo cách phát âm Hy Lạp hiện đại, nên chữ ὕδωρ trông rất cổ kia vẫn được đọc là [ˈiðor].
Từ một giải pháp dung hòa thành một phe phái
Ý tưởng này bắt nguồn từ Adamantios Korais (1748–1833), một học giả sống ở Paris. Ông muốn chỉnh tiếng nói thông tục hướng về cội nguồn cổ đại mà không phục sinh chính tiếng Hy Lạp cổ. Sau khi giành độc lập, nhà nước mới chọn lối văn thanh lọc này cho luật pháp, hành chính, báo chí và đại học, và khoảng cách giữa viết và nói cứ thế đông cứng lại, đến mức năm 1959 Charles Ferguson nêu nó như một trong bốn ví dụ kinh điển về song tầng ngữ (diglossia). Phe ủng hộ tiếng Dân gian có được bản tuyên ngôn của mình vào năm 1888 với Το ταξίδι μου (Chuyến đi của tôi) của Yannis Psycharis, một cuốn du ký viết hoàn toàn bằng tiếng nói.
1901: bạo loạn Phúc Âm
Ngày 9 tháng 9 năm 1901 (lịch Julius), tờ báo Akropolis ở Athens bắt đầu đăng nhiều kỳ bản dịch Phúc Âm Matthew sang tiếng Dân gian của Alexandros Pallis, một môn đồ của Psycharis sống ở Liverpool. Trước đó, vào tháng 2 cùng năm, Hoàng hậu Olga đã cho xuất bản một bản dịch Phúc Âm bằng thứ tiếng Hy Lạp hiện đại bảo thủ hơn mà không có sự chấp thuận của Thánh Công nghị. Các tờ báo bảo thủ gọi bản dịch của Pallis là báng bổ, và đầu tháng 11, sinh viên xông vào tòa soạn Akropolis. Ngày 8 tháng 11 (tức 21 tháng 11 theo lịch Gregory), về sau được nhớ đến là “Thứ Năm Đen”, quân đội nổ súng vào người biểu tình và ít nhất tám người thiệt mạng; có tài liệu nói là mười một. Chính phủ của Thủ tướng Georgios Theotokis từ chức, và Tổng Giám mục Prokopios của Athens bị buộc phải rời chức. Sau đó Giáo hội cấm dịch Kinh Thánh sang tiếng Dân gian. Hiến pháp hiện hành năm 1975 vẫn cấm bản dịch chính thức Kinh Thánh nếu không được Giáo hội Hy Lạp và Tòa Thượng phụ Constantinopolis chấp thuận (Điều 3, khoản 3).
1903: bạo loạn Oresteia
Tháng 11 năm 1903, Nhà hát Hoàng gia ở Athens dàn dựng Oresteia của Aeschylus theo bản dịch văn xuôi hiện đại hóa của Georgios Sotiriadis. Sinh viên do Georgios Mistriotis, giáo sư Đại học Athens, dẫn đầu đã tụ tập để ngăn các buổi diễn. Con số thương vong được ghi chép khác nhau: Kho lưu trữ Biểu diễn Kịch Hy Lạp và La Mã tại Oxford ghi nhận một người biểu tình trẻ thiệt mạng và nhiều người bị thương, trong khi các sách sử Hy Lạp cho biết hai người chết và bảy người bị thương khi binh lính nổ súng vào đám đông ngày 8 tháng 11.
Năm 1911, bản hiến pháp sửa đổi bổ sung Điều 107: “Επίσημος γλώσσα του Κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής νομοθεσίας τα κείμενα· πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται.” Nghĩa là: ngôn ngữ chính thức là thứ ngôn ngữ dùng để soạn hiến pháp và luật pháp, và mọi can thiệp nhằm làm biến chất nó đều bị cấm. Trong 65 năm tiếp theo, chính sách ngôn ngữ trong trường học cứ thay đổi theo từng chính phủ. Cải cách năm 1917 của Venizelos đưa tiếng Dân gian vào trường tiểu học, cải cách Papandreou năm 1964 mở rộng nó, còn chính quyền quân sự 1967–1974 lại đưa Katharevousa trở về lớp học.
1976 và 1982
Luật số 309 ngày 30 tháng 4 năm 1976, được thông qua dưới thời Bộ trưởng Giáo dục Georgios Rallis, quy định tiếng Dân gian là ngôn ngữ giáo dục ở mọi cấp. Thế nhưng chính đạo luật ấy vẫn được soạn bằng Katharevousa, và nó định nghĩa tiếng Dân gian là tiếng Hy Lạp hiện đại “không có yếu tố địa phương và cực đoan”. Tháng 1 năm 1982, quốc hội thông qua một tu chính án do Bộ trưởng Giáo dục Lefteris Verivakis đề xuất, thay hệ chữ đa dấu (polytonic) với ba dấu nhấn và hai dấu hơi bằng hệ đơn dấu (monotonic): chỉ một dấu nhấn là tónos, và trừ vài ngoại lệ như ή “hoặc”, các từ một âm tiết không mang dấu nào.
Bản đồ đặt ba tầng này cạnh nhau. Tiếng Hy Lạp cổ và Katharevousa cùng dùng ἰχθύς “cá”, οἶνος “rượu vang” và ὀφθαλμός “mắt”, nhưng đọc khác nhau: [ikʰtʰy̌ːs] trong tiếng cổ và [ixˈθis] trong Katharevousa. Tiếng Dân gian thì nói ψάρι, κρασί và μάτι. Những từ chưa bao giờ phân hóa, như δύο “hai” và γάλα “sữa”, được viết giống nhau ở cả ba tầng, chỉ khác ở dấu nhấn.
| Đa dấu | Đơn dấu | Điều thay đổi |
|---|---|---|
| ὕδωρ | ύδωρ | “nước”: dấu hơi mạnh + dấu sắc → tónos |
| οἶνος | οίνος | “rượu vang”: dấu hơi nhẹ + dấu mũ → tónos |
| ὀφθαλμός | οφθαλμός | “mắt”: bỏ dấu hơi nhẹ |
| καὶ | και | “và”: bỏ dấu huyền; một âm tiết, không dấu nhấn |
| ἡ | η | mạo từ xác định (giống cái): bỏ dấu hơi mạnh |
| ἤ | ή | “hoặc”: ngoại lệ từ một âm tiết, giữ tónos |