Hai kiểu kết thúc trên cùng một bản đồ
Chọn Maria trên bản đồ, các ô sẽ chia ra theo âm cuối. Tiếng Do Thái מִרְיָם Miryam, tiếng Ả Rập مريم và tiếng Ba Tư مریم Maryam, tiếng Urdu مریم Maryam, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Meryem và tiếng Amhara ማርያም Maryam tận cùng bằng -m, còn tiếng Swahili Mariamu giữ m và thêm -u ở cuối. Ở mọi nơi khác, tên này tận cùng bằng nguyên âm: tiếng Tây Ban Nha María, tiếng Ý, Đức, Ba Lan và Bồ Đào Nha Maria, tiếng Hy Lạp Μαρία (María), tiếng Nga Мария (Mariya), tiếng Pháp Marie, tiếng Anh Mary.
Chỗ rẽ này đã có trong Kinh Thánh tiếng Hy Lạp. Bản Bảy Mươi, được bắt đầu dịch từ thế kỷ 3 TCN, viết tên chị của Môsê là Μαριαμ Mariam (Xuất Hành 15:20). Tân Ước dùng cả Mariam lẫn Maria để gọi mẹ của Đức Giêsu. Dạng thứ nhất giữ nguyên tên Semit và không nhận đuôi biến cách. Dạng thứ hai là một danh từ giống cái tiếng Hy Lạp tận cùng bằng -a, nên có thể nhận đuôi biến cách tiếng Hy Lạp. Tiếng Latinh lấy Maria, và các ngôn ngữ của Kitô giáo Latinh cũng vậy. Dạng -m thì đi tiếp vào tiếng Ả Rập. Chương (sura) thứ 19 của Kinh Qur'an mang tên Maryam, và bà là người phụ nữ duy nhất được Kinh Qur'an nêu tên. Ô tiếng Amhara cho thấy sự phân chia này không phải là Kitô giáo đối lập với Hồi giáo: Maryam cũng là tên của Đức Trinh Nữ trong Giáo hội Chính thống Ethiopia.
Các nguyên âm cũng có lịch sử riêng. Chữ i trong tiếng Do Thái Miryam đến từ các dấu nguyên âm Masoret, vốn được thêm vào văn bản trong khoảng từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 10 CN. Dạng Hy Lạp Mariam cổ hơn nhiều thế kỷ, và ở vị trí đó nó có chữ a.
Cái tên có nghĩa là gì
Không ai biết. Năm 1895, Otto Bardenhewer xuất bản chuyên khảo Der Name Maria, bàn về khoảng bảy mươi cách giải nghĩa từng được đề xuất. Những cách chính như sau:
- Tiếng Ai Cập mr “yêu” hoặc mry “người được yêu”, thành tố có trong những tên như Meritamun, “người được Amun yêu”. Behind the Name cho rằng nguồn gốc Ai Cập là khả dĩ nhất. Anthony Maas, trong Catholic Encyclopedia (Bách khoa toàn thư Công giáo) năm 1912, nhận định rằng “một nguồn gốc như vậy chỉ là có thể, hoặc cùng lắm là hơi có khả năng.”
- Tiếng Do Thái mar “đắng”, cùng gốc với myrrh (mộc dược). Cuốn Irish Names and Surnames (1923) của Patrick Woulfe nghiêng về cách giải thích này và hiểu vị đắng theo nghĩa đau buồn.
- Tiếng Do Thái meri “nổi loạn”, mối liên hệ được nêu trong Strong's Concordance (1890).
- “Giọt nước biển” của thánh Giêrônimô, tiếng Latinh stilla maris, đọc mar là “giọt” và yam là “biển”. Các bản chép về sau đổi thành stella maris, “ngôi sao biển”. Một bản thảo ở Bamberg từ cuối thế kỷ 9 vẫn còn ghi stilla. “Sao Biển” trở thành một tước hiệu của Đức Trinh Nữ, như trong thánh thi Ave maris stella.
Behind the Name và các sách đặt tên cho bé cũng ghi nghĩa “đứa con được mong đợi”, nhưng không đưa ra nguồn gốc từ nguyên nào.
Một dạng dành riêng cho một người phụ nữ
Tiếng Ireland có hai dạng của tên này. Phụ nữ được gọi là Máire. Muire chỉ dùng cho Đức Trinh Nữ. Lời chào Dia dhuit, “Chúa ở cùng bạn”, được đáp lại bằng Dia is Muire dhuit, “Chúa và Đức Maria ở cùng bạn”. Ngoại lệ duy nhất được biết đến là bài hát Caoineadh na dTrí Mhuire, khúc than của ba bà Maria khi Chúa chịu đóng đinh. Woulfe chỉ tìm thấy vài phụ nữ Ireland tên Mary trước thế kỷ 17. Tiếng Ba Lan cũng có sự phân biệt tương tự: trong kinh nguyện, Đức Trinh Nữ là Maryja, còn bé gái được đặt tên Maria, dạng hiển thị trên bản đồ.
María cho nam giới, và tước hiệu Đức Mẹ thành tên người
Trong tên kép tiếng Tây Ban Nha, phần đầu quyết định giới tính. José María là nam, như cựu thủ tướng José María Aznar. María José là nữ. María cũng đứng sau các tên nam khác, như Carlos María, Juan María và Luis María. Đàn ông ngoài Tây Ban Nha cũng mang tên này: Carl Maria von Weber, Rainer Maria Rilke, Jean-Marie Le Pen.
Nhiều tên nữ tiếng Tây Ban Nha là tước hiệu của Đức Trinh Nữ đã bỏ đi chữ María:
- Dolores từ Nuestra Señora de los Dolores, Đức Mẹ Sầu Bi.
- Pilar từ Virgen del Pilar (Đức Mẹ Trụ Cột) ở Zaragoza, theo truyền thống đã hiện ra với thánh Giacôbê trên một cây cột.
- Rosario từ Kinh Mân Côi.
- Mercedes từ María de las Mercedes, Maria của Lòng Thương Xót.
- Carmen từ Đức Mẹ Núi Cát Minh (Carmel), bắt nguồn từ tiếng Do Thái karmel “vườn, vườn cây ăn trái”. Cách viết của nó về sau bị kéo về phía tiếng Latinh carmen, “bài ca”.
Trong thống kê dân số, dạng dài hơn vẫn đứng đầu. Ngày 1 tháng 1 năm 2024, Viện Thống kê Quốc gia Tây Ban Nha (INE) đếm được 624.368 phụ nữ tên María Carmen, khiến đây là tên nữ phổ biến nhất Tây Ban Nha. Có 551.105 phụ nữ tên María và 340.920 người tên Carmen.