mos diau-d
الخيتانية
منغولية (شبه المنغولية) · نوع تاريخي / مخفي
الخِطانية لغة بارامغولية منقرضة كان يتحدث بها شعب الخِطان في شمال شرقي آسيا واستخدمتها سلالة لياو (907–1125)، ولا تزال صلتها الدقيقة باللغات المغولية موضوعًا للبحث اللغوي التاريخي. دُوّنت بنظامي كتابة مختلفين أُنشئا في أوائل القرن العاشر: الخط الخِطاني الكبير المتأثر بالكتابة الصينية سنة 920، والخط الصغير المختلف بنيويًا نحو سنة 925. استمر استعمال الخطين بعد عصر لياو في ظل جين ولياو الغربية، ولا سيما في النقوش التذكارية والجنائزية. لم يُفك أي منهما بالكامل؛ يجمع الخط الصغير العلامات في كتل ويحفظ معلومات صوتية أكثر قابلية للاستعادة، بينما يظل تفسير جانب كبير من الخط الكبير صعبًا. ومع ذلك توفر النقوش الباقية أدلة على مفردات الخِطانية وقواعدها وأسماء الأشخاص والألقاب والمؤسسات.
أين تُستخدم؟
87 كلمة أساسية في الخيتانية
المصادر
- Wiktionary Khitan lemmas (citing D. Kane 2009, The Kitan Language and Script, Leiden: Brill; Aisin Gioro Ulhicun 2012, 契丹小字の音価推定及び相関問題, Ritsumeikan bungaku 627; Wu Yingzhe & J. Janhunen / Róna-Tas); en.wikipedia "Khitan language" vocabulary tables
مقارنة الكلمات
بالمقارنة مع لغات ذات صلة: منغولية (شبه المنغولية)
| المعنى | الخيتانية | البروتو-اليابانية الكورية | الإيبيرية | لغة الإشارة النيكاراغوية | التارتيسية | اللبرنية | الميسابية |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماء | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| نار | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| شمس | 𘲺 /nair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| قمر | 𘭧 /sair/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| نجم | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| ليل | 𘰷𘭌 /suni/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| تراب | 𘱗𘱮 /neue/ | — | — | — | — | — | — |
| أم | 𘬝 /mo/ | *əma /əma/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| أب | 𘲐 /ai/ | *əpa /əpa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ana /ˈana/ |
| بنت | — /—/ | — | — | — | — | — | bilia /ˈbilia/ |
| أنا | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| أنت | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| نحن | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| اسم | 𘱤𘰣 /iri/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| شخص | 𘯥 /ku/ | — | — | — | — | — | — |
| رأس | — /—/ | — | — | — | — | — | — |
| عين | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| سن | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| لسان | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| يد | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| قلب | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| عظم | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| دم | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| حب | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| شجرة | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| كلب | 𘰕𘯛 /ɲiqo/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| قطة | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| سمكة | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| حصان | 𘲜𘰣 /mori/ | — | — | — | — | — | — |
| بيت | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| حديد | 𘮾𘮒 /tumur/ | — | — | — | — | — | — |
| أكل | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| شرب | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| واحد | 𘬣 /am/ | — /—/ | ban /ban/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| اثنان | 𘲝 /dʒur/ | — /—/ | bi /bi/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| ثلاثة | 𘯙 /hur/ | — /—/ | irur /irur/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| أربعة | 𘲂 /dur/ | — | laur /laur/ | — | — | — | — |
| خمسة | 𘬦 /tau/ | — | borste /borste/ | — | — | — | — |
| مئة | 𘬕 /dʒau/ | — | — | — | — | — | — |
| مرحبا | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| شكرا | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| جيد | 𘬥𘱛 /ʃia/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| جديد | 𘬥𘭛 /ʃɛn/ | — | — | — | — | — | — |
| أحمر | 𘱄𘱹𘰹 /ljauqu/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| أسود | 𘯍𘲚 /jou/ | — | — | — | — | — | — |
مقارنة قراءات الهان
بالمقارنة مع لغات ذات صلة: شبه المنغولية (Mongolic-Khitan branch, debated)
| الحرف | الخيتانية | المنغولية الأولية | المانشو | الجورتشينية | التنغوسية الأولية | السيبية | هانجا-هون الكورية |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | am /am/ | *nigen /*niɡen/ | emu /emu/ | emu /emu/ | *əmun /*əmun/ | emu /əmu/ | han /han/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwe/ | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʑuwə/ | du /tu/ |
| 三 | hur /hur/ | *gurba(n) /*ɡurban/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | se /se/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | ne /nɛ/ |
| 五 | tau /tʰau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | daseot /tasʌt̚/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɢun/ | yeoseot /jʌsʌt̚/ |
| 七 | dolo /dolo/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | ilgop /ilɡop̚/ |
| 九 | is /is/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | ahop /ahop̚/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | yeol /jʌl/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /abka/ | abka /abka/ | *abka /*abka/ | abka /apka/ | haneul /hanɯl/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | *siun /*siun/ | šun /ɕun/ | nal /nal/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | dal /tal/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | me /me/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mukə/ | muke /muke/ | *mū /*muː/ | muke /mutɕə/ | mul /mul/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | bul /pul/ |
| 馬 | mori /mori/ | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | morin /mɔrin/ | mal /mal/ |
| 人 | ku /kʰu/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /ɲalma/ | saram /saɾam/ |
افتح الخريطة التفاعلية: Word Map · HanMap · Name Map · Word Order · Tree
جزء من LangMap — مشروع لتصور اللغات. هذا ملخص ثابت قابل للفهرسة؛ توفر الخرائط التفاعلية صوت النطق والمرشحات وعرض الكرة الأرضية.
من إعداد Heuron Inc. · GitHub · cho@heuron.com · الصفحة الرئيسية LangMap